Skip to main content

Full text of "I codici ashburnhamiani delle R. Biblioteca mediceo-laurenziana di Firenze"

See other formats


■f(ùsc.^     l^Jtfx    Ministero  della  Pubblica  Istruzione 


Fot  use  va 
àie  Library 


-UNDICI  E  CATALOGHI 


vili. 

I  Codici  Ashbiinihainìani 


K.  BIBLIOTECA  MEDICEO-LAURENZIANA 


DI   FIRENZE 


VoL.  I,  Fasc.   ±. 


R  O  M  A 

PKESSO    I    I>RIISrCII>A.LI    ILIBKAI 


1888. 


La  Commissione  nominata  dal  E,.  Groverno  a  fare  il  Catalogo  dei  Codici 
Asliburnhamiani-Laurenziani  volle  rimettere  interamente  in  me  la  cura 
della  compilazione  definitiva  e  della  pubblicazione  di  esso  Catalogo.  Ac- 
cettando l'arduo  incarico,  e  assumendo  dinanzi  al  pubblico  la  piena  respon- 
sabilità dell'opera  mia,  sento  il  dovere  di  esprimere  sinceri  ringraziamenti 
a  tutti  quei  cortesi,  che  mi  sono  stati  larghi  di  consigli  e  d'aiuti. 


In  questo  Catalogo  mantengo  generalmente  l' ordine  che  avevano  i 
codici  nella  Biblioteca  Ashburnham,  salvo  particolari  eccezioni,  e  quella 
più  generale  di  mettere  per  ora  da  parte  i  codici  greci  e  gli  orientali.  A 
ciascun  codice  ho  assegnato  un  nuovo  numero  d' ordine,  aggiungendo  in 
parentesi  :  1.°  il  numero  del  Catalogo  originale  Ashburnham-Libri  (AL)  ; 
2."  il  numero  corrispondente  del  Catalogo  ministeriale  italiano  (MI). 

Pongo  qui  l'elenco  delle  principali  abbreviature  e  dei  segni  conven- 
zionali, di  cui  farò  uso. 

Il  segno  di  separazione  tra  le  parole,  che  si  riferiscono,  del  principio  e 
della  fine  di  un  testo.  In  casi  speciali  adopero  "  Com.  "  e    "  Fin.  '' 

*  denota  che  il  testo  è  mutilo. 

....  segno  di  strappo  o  mutilazione  nel  codice. 

ec.  indica  che  nel  riferire  un  testo  se  n'  è  soppressa  qualche  parte  inter- 
media. 

I     j  sostituzioni  di  luoghi  lacunosi  per  guasto  del  codice. 

(    )  aggiunte  di  seconda  mano  nel  codice. 

(     )  note  e  aggiunte  critiche  del  compilatore. 

corr.  =  corretto  (correzione  di  seconda  mano  nel  codice). 

1.  =  leggi  (correzione  del  compilatore). 

I  nomi  degli  autori  si  stampano  in  maiuscoletto  ;  i  titoli  originali 
degli  scritti,  salvo  casi  eccezionali,  in  corsivo;  i  nomi  degli  scrittori,  iu 
carattere  spazieggiato;   le  date  certe  degli  anni  iu  carattere  grasso. 

Prof.  Cesare  Paoli. 


—   81    —  ASHB.    53 

e.  128.  Senza  titolo.  «  Il  fu  un  moine  de  Chartreuse  |  Qui  la  virge,  la 
dieu  espeuse  ». 

e.  128'.  D'unne  ymage  de  nostre  dame  qui  estoit  coverte  d'un  sidoinne 
tresq'  au  samedi.  «  A  Bisance  la  cite  noble  |  Qui  dite  est  or  Co- 
stentinnoble  ». 

Terminano  i  Miracoli  a  e.  135'  coi  versi  :  «  A  cest  vers  ci 
mon  livre  fin.  |  Dex  vos  maint  touz  a  bone  fin.  |  A  la  fin  de 
cest  livre  |  Ou  i  ai  pene  iour  maint  !  Saluer  vueil  la  dame  |  Ou 
tonte  douceur  maint  |  A  sa  douceur  depri  |  Doucement  que  tant 
m'aint  |  Que  bone  fin  me  doint  |  Et  que  m'ame  el  ciel  maint  ». 

III.  Saluti  e  preghiere  alla  Vergine. 

e.  135'.  La  saluteance  nostre  dame.  «  De  par  la  mere  deu  cent  mile 
foiz  salu  I  Touz  cels  et  totes  celes  qui  aiment  son  salu  ». 

e.  136.  Ci  commance  l'Ave  nostre  dame.  «  Ave  dame  de  gioire,  ave 
dame  des  angles  |  Ave  qui  coronee  si  es  sor  touz  les  archangles  ». 

e.  137  '.  Ci  commance  Grada  piena.  «  Ave  a  qui  li  angle  dist  *  piena 
gracia  "  |  (D)ame,  tant  a  de  bien  en  toi  et  de  grace  a  ». 

e.  139.  Ci  commance  Dominus  tecum.  «  Ave  a  cui  li  angles  dist  "  do- 
minus  tecum  '  |  he  concist  moz  est  douz  et  plaisanz  he  cou  ». 

e.  140'.  Parafrasi  del  versetto  Benedieta  in  mulierihus,  senza  rubrica 
e  senza  distinzione  dal  precedente.  «  Ave  a  cui  li  angle  dist 
"  benedieta  tu  "  j  Da  [sic^  li  biau  ditier  fais  |  Ce  biau  dit  dieta  tu  ». 

e.  142.  Fructus  centris  tui.  «  Ave  fructus  ventris  tui  soit  beneoit  | 
Se  giere  ausi  bon  moine  com  fu  S.  Beneoit  ». 

e.  143'.  [C]?  commance  la  chantepleure.  «  Demme  (sic)  resplendissant, 
reine  glorieuse  |  Porte  de  paradis,  pucele  precieuse  ». 

e.  145  — 145'.  Ci  commance  la  priere  Theophilus.  «Marie  mere  de 
concorde  |  A  Ihesucrist  ton  fil  m'acorde  |] ». 

e.  145'.  Ci  comm.ancent  les  v.  ioies  nostre  dame.  «  Dame  de  para- 
dis, dame  de  tout  le  monde  ]  Pucele  glorieuse,  pucele  pure  et 
monde  ». 

e.  146.  «  Pouz  diex  qui  sanz  fin  ies  et  sans  inicion  |  En  ta  grant 
providence,  en  ta  grant  viansion  H  La  mort  perpetuel  et  la 
dampnation  |  Ubi  erit  fletus  et  stridor  dention  ». 

e.  146  — 146'.  K  Ja  pour  yver  por  noif  ne  por  gela  1|  Pour  dieu  traiez 
vos  en  la  qui  n'aviez  mie  ». 
Ampie  interlinee  per  la  notazione  musicale. 

e.  146'  — 147.  «  Qui  velt  avoir  bien  savoreuse  amie  ».  —  «  Por  dieu 
traiez.  Querons  le  grain,  laissons  aler  la  paille  ».  —  «  Toutes 
les  eures  que  ie  pens  a  lui  en  cuit  je  mielz  valoir  ».  —  «  Douce 
dame  car  m'amez  ia  ve  pris  [|  qu'il  vos  face  vivre  toz  in  terra 
viventium.  Amen.  Explicit  ». 

Laur.  Ashb.  —  I.  6 


AsHB.  53  —  82  — 

Confrontando  il  presente  cod.  colla  ediz.  del  Poquet  {Les  mi- 
racles  de  la  sainte  Vierge,  traduits  et  mia  en  vers  par  Gautier 
DE  CoiNCY  ec,  Paris,  Parmentier,  1857)  e  con  la  tavola  del  cod. 
Parig.  7207  (P.  Paris,  Les  Mss.  Frangois,  vi,  pp.  311  e  segg.),  se 
ne  ricava  che  il  presente  ms,  si  avvicina  assai  più  al  Parig.  1207, 
che  non  all' ediz.  del  Poquet  (nella  quale,  com'è  noto,  l'ordine 
delle  poesie  è  stato  artificialmente  rimutato),  e  contiene  il  secondo 
e  il  terzo  libro  dei  Miracoli  press'a  poco  nell'ordine  del  cit.  cod. 
Parig.  L'esame  comparativo  ci  ha  inoltre  condotti  a  stabilire  i 
seguenti  fatti. 

I  primi  quadd.  del  cod.  devono  essere  disposti  in  quest'  ordine  : 
ce.  1  —  8;  33  —  36;  9  — 16;  37  ec;  e  si  noti  che  del  secondo 
quaderno  (ce.  33  —  36)  si  hanno  solo  quattro  carte  ;  e  le  quattro 
che  vi  mancano  sono  quelle  numerate  115  — 118.  Inoltre  le 
ce.  119  — 122  debbono  essere  trasportate  innanzi  alla  e.  128  ; 
la  e,  123  (tolte  di  mezzo  le  ce.  115  — 118,  119  — 122)  viene  di 
seguito  immediatamente  alla  e.  114;  e  i  tre  quadd.,  che  com- 
prendono le  ce.  17  —  32,  debbono  trasportarsi  tra  le  ce.  128  e  129. 

Ecco  ora  i  principi  e  le  fini  di  questi  gruppi  di  carte  mal 
disposti  :  —  e.  8',  fio,  :  «  Qui  honist  roi  ne  inpereor  »  ;  e.  33,  com.  : 
«  Tant  en  vueil  feire  que  poor  ».  —  e,  34',  fin.:  «  Mes  eie  ne 
s'en  velt  movoir  »  ;  e.  115,  com.:  «  Le  plus  d'un  ior  par  estovoir  ». 
—  e.  118',  fin.  :  «  Destrempee  ali  lasa  s'ame  »  ;  e.  35,  com.  :  «  Li 
sires  fait  prendre  la  dame  ».  —  e.  36',  fin.:  «  He  lasse  lasse 
que  dirai  »  ;  e.  9,  com.  :  «  Tant  tourment  et  tant  d' ire  ai  x>.  — 
e.  16',  fin.:  «  Q'il  et  sa  mere  m'ont  donee  |  Ainz  ert  par  grace 
abandonee  »;  e.  37,  com.:  «  A  touz  ceus  qui  en  deu  querront  j  Et 
qui  pour  deu  la  requerront  ».  —  e.  119,  com.  :  «  Quant  voit  a 
faire  li  covient  »  ;  e.  122',  fin.  :  «  Auques  sovent  en  tele  estuve  »  ; 
e.  128,  com.  :  «  Il  fu  un  moine  de  Chartreuse  »  (Poquet,  col.  668, 
vv.  884,  885).  —  e.  114',  fin.  :  «  Plus  que  ne  puet  langue  re- 
traire  »  ;  e.  123,  com.  :  «  Tes  mantiaus  est  par  verite  »  (Poquet, 
col.  614,  vv.  377,  378).  —  e.  128',  fin.  :  «  fait  li  doux  dex  li  tres 
doux  pere  »  ;  e.  17,  com.  :  «  Pour  ennorer  sa  douce  mere  ».  — 
e.  32,  fin.:  «  Confession  qant  eie  est  pure  »;  e.  129,  com.:  «  C'est 
la  fontainne  qui  espure  ». 

È  inoltre  da  osservare  che,  non  solamente  nell'ordine  dei  ca- 
pitoli, ma  anche  talvolta  nella  loro  composizione  intrinseca,  è 
differenza  tra  il  cod.  e  la  stampa  del  Poquet;  vedansi,  ad  es., 
i  capitoli,  che  nel  cod.  cominciano  a  ce.  107,  112,  123  ec.,  cia- 
scuno dei  quali  è  spartito  nella  stampa  del  Poquet  in  più  ca- 
pitoli. (Cfr.  P.,  col.  605,  641;  649,  612;  631,  657  ec). 


—  83  —  AsHB.  53-54 

Corrispondono  completamente,  o  quasi,  nel  cod.  e  nella  stampa, 
i  seguenti  capitoli: 


cod.  ce. 

,  51'  — 57' 

» 

57'  — 59 

» 

59  —  64' 

» 

64'— 65 

v 

65  —  66 

V 

66 

V 

66  —  68 

V 

68 

1) 

68  —  70 

V 

70  —  74 

V 

77  —  81 

V 

81  —  83' 

» 

83' 

V 

83'  — 85 

V 

85  —  87 

V 

88  —  93 

» 

93—96' 

» 

96  —  102 

« 

102  —  107 

ìi,   col. 

399  —  416 

V 

417  —  422 

» 

557  —  572 

» 

209  —  212 

V 

211  —  216 

» 

215  —  216 

» 

215  —  223 

V 

223  —  224 

V 

223  —  232 

V 

543  —  556 

» 

617—628 

315  —  322 

V 

145  —  146 

V 

147  —  154 

V 

153  —  162 

?? 

161  —  178 

V 

177  — 190 

V 

237  —  256 

V 

261  —  274 

« 

671  —  686 

„        128'  — 17  — 20' 

Sono  nel  Poquet,  col.  737  —  753,  758  —  762  i  Saluti  e  preghiere 
notate  sopra  alle  ce.  135',  136 — 142, 143',  145';  mentre  vi  mancano 
le  altre  comprese  nelle  ce.  145  —  145',  146, 146  —  146',  146'  —147. 

Valgano  queste  indicazioni  come  saggio;  mentre  d'un  più  mi- 
nuto riscontro  lasciamo  la  cura  ai  filologi. 

54  {im.  —  58). 
Chroniques  de  Fraiice  et  de  Normandie.  Histoire  de  Turpin. 

Membrau.,  sec.  XV,  in.  0,190X0)140,  di  carte  80,  di  linee  28 
e  29  per  pag.  :  la  e.  1  è  coiTOsa  e  tnaccliiata  con  grave  danno  della 
scrittura.  Sopra  una  guardia  membranacea  in  principio  sono  sci-itti 
di  mano  del  sec.  XVI  i  titoli  delle  tre  operette,  che  riproduciamo 
tra  parentesi  a  capo  di  ciascuna. 

A  pie  dell'ultima  pagina,  della  stessa  mano  clie  ha  scritto  il 
testo,  o  similissima.  è  questa  nota  :  «  Cest  livre  est  a  Jehan  Hallin 
orfevre  ».  Nella  faccia  interna  della  coperta  anteriore  è  un  cartel- 
lino a  stampa  col  nome  «  Adolphe  Audenet  ». 

Legatura  moderna  in  cartone  con  dorso  di  pelle  verde. 

I.  {Cronìque  de  France  depuys  Pharamon  419  jusques  a  Philijpes  le 
secont  dit  Auguste  1224).  «  Si  comme  noustrouvons  es  anciens 


ASHB.   54-55  —  84  — 

livres  en  escript,  Troye  fu  anciennement  la  plus  noble  cite  du 
monde  ||  Puis  recommenca  la  guerre  devant  Gisors  entra  les 
rois,  maiz  en  cel  temps  fu  priuse  la  saincte  cite  de  Jerusalem, 
si  se  croisierent  par  concorde  les  deux  roi  et  Ricart  qui  contes 
cstoit  de  Poitiers  et  sur  (sic)  d'Aquitanie.  Puis  refu  entre  les 
deux  rois  rompue  la  concorde,  et  guerroierent  par  devers  le 
Mans,  et  le  conte  Ricart  de  Poitiers  se  tenoit  au  roi  de  France 
contre  son  pere,  et  vindrent  au  Mans  sur  lui;  et  il  pour  paour 
s' enfui,  et  art  la  ville  et  destruit,  et  de  cest  maltallent  se 
sancmesla  et  mourut .  1224  .  »  (ce.  1  — 17'). 

(Questa  data  1224  è  erronea:  la  Cronica  termina  all'an.  1189 
colla  morte  di  Enrico  II  re  d'Inghilterra). 

II.  (  Cronìque  de  Normandie  depuys  Gaston  l'art  855  Jusques  a  Phi- 
lipes  1114).  «  Par  la  division  que  li  ancien  sage  homme  firent 
de  toutes  les  terres  savons  que  tonte  la  terre  est  enclose  de  la 
grant  mer  que  l' en  apelle  Occean  []  Sire  Loys  alla  a  Londres, 
puis  allerent  noireys  asseoir  Lincolle  li  evesque  Vincestre  et 
li  Mareschaulz  et  son  filz.  —  Explicit  etc.  »  (ce.  18  —  61). 

(La  data  1114,  che  è  ripetuta  anche  nel  testo  e  nel  marg.  della 
-e.  59',  dev'esser  corretta  1214:  la  Cronica  poi  seguita  con  altre 
notizie  senza  data  fino  al  1216). 

UT.  {L'histhoire  de  France  par  Turpim  archeoesque  de  Rains  778  ju- 
sques a  Van  812).  Ci  commence  l'isto ire  de  Torpw  archeoesque 
de  Rains,  qui  misi  en  escript  coni  fautement  Charles  emperiere 
de  Romme  et  roy  de  France  delivra  la  terre  d'Espaigne  des 
mains  as  Sarrasins  et  comment  missire  saint  Jaque  apparut  a 
Charles  en  avision.  «  Quant  messire  dieu  envoya  sos  apostres 
preschier  par  le  monde,  saint  Jaque  vint  en  Gallice  ||  Rollant 
le  vray  martir  de  dieu  leva  ses  i[eux]  en  haut  et  ses  mains 
jointes  et  dist  plusors  beli  paroll  et  comme  Tierri  le  tesmongna 
devant  le  roy  monseigneur*  »  (ce.  61'  —  80'). 

(Cfr.  Turpini  Historia  Karoli  Magni  et  Rotholandi.  Texte 
revu  et  corrige  par  Ferd.  Castets.  Montpellier,  1880.  La  fine  del 
testo  di  questo  cod.  corrisponde  alla  fine  del  cap.  xxiii,  p.  49, 
della  cit.  ediz.  —  Affatto  diversa  è  la  redazione  che  si  contiene 
nel  cod.  52,  n.  II). 

55  (127.  —  59). 
Esposizione  della  Bibbia.  Altri  opuscoli  ecclesiastici. 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,217  X  0)160,  di  carte  160,  delle  quali  le 
ce.  130 — 132,  137 — 138,  146  sono  bianche.  Scrittura  semigotica 
usuale:  i  titoli  dei  capitoli  sono  scritti  in  rosso,  e  generalmente 


—  85  —  AsHB.  55 

sottolineati  di  rosso  i  passi  bib'ici.  Le  ce.  149  — 159,  nelle  quali 
si  contengono  gli  opuscoli  iv  e  v,  sono  d'altra  mano,  bensì  con- 
temporanea, e  frammento  d'altro  codice.  Le  ce.  1  e  ItìO  sono  guardie, 
e  contengono  vari  estratti,  della  stessa  epoca  ;  tra  i  quali  notiamo 
a  e.  1',  «  Hationes  cur  dominica  oratio  tam  sit  brevis  »  ;  a  e.  160, 
una  formula  «  ad  invenieiidum  intervallum  ». 

È  questo  il  primo  della  numerosa  sarie  dei  codd.  provenienti 
dalla  Biblioteca  del  marchese  Paolino  Gianfilippi  di  Verona,  nella 
quale  si  comprendeva  una  parte  della  celebre  raccolta  di  Giulio 
Saibante.  La  biblioteca  Gianfilippi  fu  venduta  a  Parigi  in  parte 
nell'aprile  e  maggio  1842,  e  in  parte  nel  gennaio  1843  alla  Sala 
Silvestre:  i  maggiori  acquisti  del  Libri  furono  fatti  alla  seconda 
vendita  (ved.  Delisle,  3Iss.  Libri  Laur.,  pp.  16  — 17).  Di  regola,  se- 
gnaleremo questi  codici  colla  semplice  indicazione  generale  «  Pro- 
venienza Gianfilippi  »  ;  aggiungendovi,  quando  potremo  farlo  con 
qualche  sicurezza,  quelle  pai-ticolari  notizie,  che  valgano  a  deter- 
minare meglio  l'individualità  di  ciascun  codice.  —  Questo  cod  ha 
nel  tergo  le  segnature  18  e  27;  la  seconda  delle  quali  è  del  Ca- 
talogo di  vendita,  di  cui  dà  lo  spoglio  il  Deb'sle  a  pp.  114  — 119: 
segnaleremo  d' ora  innanzi  i  numeri  superstiti  di  esso  Catalogo 
colla  sigla  (D). 

Legatura  antica  in  assi  coperte  di  cuoio  con  impressioni  a 
secco  in  forma  di  rosoni  e  di  gigli,  e  foderate  internamente  con  due 
pezzi  di  pergamena,  uno  dei  quali  contiene  un  frammento  di  lettera 
esecutoria  in  causa  ecclesiastica,  e  l'altro  un  frammento  di  trat- 
tato grammaticale  latino  (sec.  XV).  Dorature  nel  tergo,  col  titolo: 
EXPUCAT.  SCRIPTUK.  Fermaglio  d'ottone. 

I.  Esposizione  della   Bibbia   dalla  Genesi    ai   Re.  —  Liber   Genisis 

(ce.  2  —  42).  —  Lih.  Exodus  (ce.  42  —  60').  —  Lib.  Leciticum 
(ce.  60'  — 70').  —  Lib.  Numeri  (ce.  70'  — 81').  —  Z/6.  Deute- 
ronomii  (ce.  81'  —  88).  —  Expositio  in  lesu  Nane,  que  (ì.  qui) 
nominatus  est  a  patre  Jesus  Naue  oel  Yosue  et  Jilius  Aaue  vel 
Num  (ce.  88  —  92').  —  Lib.  ludicum,  compresovi  il  libro  di  Ruth 
(ce.  93  —  99').  —  Lib.  Regura  (ce.  99'— 118').  —  «Hic  incipit 
liber  Genisis,  et  primo  de  sex  diebus  operum  dei,  quomodo  in 
ecclesia  spiritualiter  intelliguntur.  In  principio  fecit  deus  celum 
et  terram.  Principium  Christus  est,  sicut  in  ewangelio  iudeis 
interrogantibus  respondit  |j  Suntque  universa  raisteriis  conser- 
vata per  dominum  nostrum  lesum  Christum,  cui  est  honor  et 
potestas,  gloria  et  regnum  cum  patre  et  spirita  sancto  in  se- 
cula  seculorum.  Amen.  —  Explicit  Expositio  libri  Regum  » 
(ce.  1  —  118  ). 

II.  Tractatus  venerabilis  Bede  presbiteri  in   Thobia.  «  Liber  sancti 

patris  Thobye  et  in  superficie  littere  salubris  pater  (/.  patet) 
legentibus  II  desiderans  Psalmista  dicebat:  "Credo  videre  bona 
domini  in  terra  viventium  "  etc.  Amen  »  (ce.  119  — 128'). 

Segue  la  definizione  dei  quattro  modi  coi  quali  si  espongono 
le  Sacre  Scritture,  cioè  «  historice,  allegorice,  anogoice,  et  tro- 
poloice  »  (ce.  128'  — 129). 


ASHB.  55-56  —  86  — 

III.  Onorio  d'Autun,  Il  primo  libro  De  imagine  mundi,  con  un'ap- 

pendice. 

1 .  Liber  Honorii  de  ymagine  mundi.  «  Mundus  dicìtur  quasi  un- 
dique  motus  |]  celum  celorum,  in  quo  habitat  rex  angeiorum  » 
(ce.  133  —  147').  —  A  e.  136'  il  testo  è  interrotto  dopo  le  parole 
«  In  hac  et  Nabuchei  »  (lib.  I,  cap.  xvii)  e  ripiglia  a  e.  140'  «  ver- 
gens  in  occidentem  »  (cap.  xxxii:  ved.  Migne,  clxxii,  126  — 130). 
Altra  interruzione  tra  la  e.  145  e  la  147,  dalle  parole  «hoc  est 
forma  spericum,  natura  »  (cap.  lxxxvii)  a  «  tempestas.  Anticanis. 
luxta  hunc  Prochion  »  (cap.  cxxvi:  ved,  Migne,  ivi,  141  — 145). 
Le  carte  intermedie  tra  le  due  interruzioni  del  testo  sono  bianche,, 
e  in  margine  si  nota  tutte  e  due  le  volte:  «  Hic  est  defectus  ». 

2.  Explicit  liber  primus  Honorh  de  ymagine  mundi.  Sequitur 
auctor  cantra  emulos.  «  Rogo  autem  te  lector  ||  ad  gloriam  et 
honorem  perducat  ».  A  questo  prologo  (per  il  quale  ved.  Migne, 
ivi,  198)  seguono  citazioni  da  S.  Agostino  e  da  S.  Girolamo, 
relative  a  cose  esposte  nel  libro  precedente  (ce.  147'  — 148'). 

IV.  Esposizione  dell'^ue  Maria,  mancante  del  principio.  «*bonis  que 

a  te  petimus  pariter  libera  nos  ab  omnibus  malis,  ideoque  hac 
oratione  simul  virginis  matris  []  mortalibus  exhibite  divine  mi- 
seracionis  etc.  Amen.  —  Explicit  Ave  Maria  magistri  Lange- 
STENY  DE  Hassia  »  (cc.  149 — 153'). 

V.  Trattato  delle  condizioni  personali  che  escludono  dalla  comunione 

del  Corpo  di  Cristo.  «  Qui  indigne  manducat,  iudicium  sibi  man- 
ducat,  idest  dampnacionem.  11  Cor,  (Pauli,  Ep.  ad  Corint.  I, 
XI,  29).  Sicud  in  veteri  testamento  quatuor  genera  hominum 
excludebantur  ab  esu  agni  typici,  sic  in  novo  testamento  exclu- 
duntur  4°'  genera  hominum  ab  esu  agni  veri  qui  est  Christus  || 
Non  audent  recipere  corpus  Christi,  qui  cum  P.  et  F.  et  S.  S. 
vivit  et  regnat  deus  amen  »  (cc.  154  — 159'). 

56  (129.  —  61). 
Rituale  romano. 

Membran.,  sec.  XV,  m.  0,147  X  0,103,  di  carte  47  (numeraz.  orig, 
in  cifre  arabe  scritte  di  rosso),  delle  quali  le  ultime  quattro  sono 
Manche.  Sono  scritti  di  rosso  i  titoli  e  tutte  le  istruzioni  del  Ri- 
tuale: le  iniziali  sono  rosse  e  verdi. 

Provenienza  Gianfllippi. 

Legatura  moderna  in  pelle  azzurra  scura. 

Comincia  il  cod.  col  rito  Ad  cathacumìaum  faciendum  secundum 
consueiudinem  romane  ecclesie  sioe  curie;  finisce  coli' Orc^o  ad 
benedicendum  aquam  sollepniter  in  die  Pentecostis  in  aliquìbut 


I 


—  87  —  AsHB.  56-58 

ecclesiis.  —  «  Ad  caihacuminum  ec.  Presbiter  interroget  quo 
vocetur  nomine;  deinde  tangat  nares  et  aures  eius  cum  sputo, 
dicens  ori  suo  :  Effeta  quod  est  adaperire  nares  et  aures  || 
Bene  >^  dictio  dei  patris  omnipotentis  et  filii  i^  et  spiritus  >5< 
sancti  descendat  super  hanc  creaturam  salis  et  aque.  i^.  Amen. 
Deo  gratias.  nf.  Amen  ». 

57  (130.  —  62). 

Esposizione  del  Vangelo  di  S.  Marco, 
attribuita  a  8.  Girolamo. 

Membran.,  sec.  XV,  m.  0,194  X  0,140,  di  carte  40.  Scrittura 
umanistica.  In  prima  pagina  dentro  l' O  iniziale,  ornata  di  un  fregio 
a  oro  e  colori,  è  dipinta  una  testina  di  S.  Girolamo  col  cappello 
cardinalizio. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  In  basso  della  prima 
pag.  è  uno  stemma  inquartato  d' argento  e-  di  rosso.  Segnature  : 
nella  coperta  anteriore,  246  ;  nella  prima  guardia,  45. 

Legatura  antica  in  assi  coperte  di  cuoio  con  impressioni  a  secco. 

(In  un  carticino  incollato  nell'  interno  della  coperta  anteriore:  S.  Hie- 
RONiMO  adscripti  Commentarli  in  Ecangel.  Marci  ec.  —  Segue 
una  nota  autogr.  di  Scipione  Maffei). 

«  Omnis  scriba  doctus  ec.  (Matth.  xiii,  52).  Ego  sum  similis 
paupercule  vidue  duo  minuta  in  gazofilatio  mittenti,  discentibus 
meis  pauperculis  ac  si  de  paupere  pera  (sic)  sperantibus  ali- 
menta Il  Unde  dominus  viJentibus  apostulis  ascendit  ad  celos. 
Terra  multis  piena  miraculis  ubi  fidelium  credulitas  plus  actibus 
quam  lectionibus  eruditur.  Qui  crediderit  salvabitur,  qui  non 
crediderit  condempnabitur.  Signa  autem  qui  crediderint  ducen- 
tesimo  tricesimo  lercio  capitulo  Marcus  signa  credentium  cum 
Matheo  et  Luca  concordans  enarrai.  —  Hunc  libellum  breviter 
comprehensum  qui  imitando  perscrutaverit,  regna  ei  patebunt 
eterna.  Lege  ergo  et  imitare  assidue  etc.  ». 
(Ctr.  Migne,  xxx,  6U9  — 668). 

58  (131.  —  63). 

S.  Girolamo,  Epistole;  e  altri  opuscoli. 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,302  X  0,215,  di  carte  iij  e  209.  Nelle  ce.  i 
e  i j  è  l'indice:  «  Hec  est  rubrica  infrascriptarum  epistolarum  sancti 
Hierouimi  »;  la  e.  iij  è  bianca;  sono  scritte  le  ce.  1  —  205,  a  due 
colonne;  bianche  le  206  —  209,  l'ultima  delle  quali  è  frammentaria. 
I  quadd.  sono  normalmente  di  dieci  carte,  col  richiamo  nell'ultima. 
La  scrittura,   minuscola  semiangolosa,  è  tutta  di  una  mano.  La 


AsiiB.  58  _  88  — 

lettera  D  iniziale  del  cod.  è  miniata  e  adorna  di  fregi,  dentrovi 
dipinta  la  testa  di  S.  Girolamo  con  cappello  cardinalizio. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Segnature:  686  (rosso). 
296.  74  (D).  Nel  dorso,  note  di  mano  di  Scipione  Maftei. 

Legatura  in  cartone. 

(Manteniamo  ai  singoli  opuscoli  la  numerazione  che  hanno  nel  co- 
dice; e,  delle  epistole,  diamo  le  prime  parole  del  testo). 

I.  Epistola  Damasi  pape  ad  Hieronimum  super  trlbus  questionibus  libri 

Genesis.  «  Dormientem  te  et  longo  iam  tempore  »  (e.  1). 

II.  Epistola  HiERONiMi  ad  papam  Damasum  de  septem  oindictis  Caym. 

«  Postquam  epistolam  tue  sanctitatis  »  (ce.  1  —  2'). 

III.  Item,  H.  responsio  de  iiij°'~  generationibus  filiorum  Israel  (preceduta 

da  una  breve  Interrogatio).  «  Hoc  vero  problema  »  (ce.  2'  —  3). 

IV.  Rescriptum  II.  (preceduto  da.\V  Interrojatio  Damasi:  «  Cur  Ysaac 

vir  iustus  et  deo  carus  non  illi  cui  voluit  deceptus  errore  be- 
nedixit  ».)  «Bifferò  paulisper  typos  »  (ce.  3  —  4). 

V.  Epistola  H.  ad  Damasum.  «  Origenis  cum  in  celeris  libris  omnes 

vicerit  »  (e.  4). 

VI.  Translatio  sanati  H.  de  tractatu  Origenis  in  epitalamìcis.  «.  Quo- 

modo  didicimus  per  Moysem  »  (ce.  4  —  4'). 

VII.  Oiìielia  prima.  «  Osculetur  me  osculis  oris  sui.  Quorum  iste 
sensus  est»  (ce.  4'  —  7'). 

Vili.  Explicit  homelia  prima.  Incipit  secunda  ab  eo  loco  in  quo 
scriptum,  est  "  Nardus  mea  dedit  odorem  suum  ",  usque  ad  eum 
locum  in  quo  ait  "  Quia  vox  tua  suanis".  «Omnes  anime  mo- 
tiones  universitatis  conditor  deus  creavit  »  (ce.  7'  — 11'). 

IX.  Epistola  H.  ad  Tranquilianum,  quomodo  Origenem  legere  debeat. 

«  Maiora  spiritus  vincula  esse  quam  corporum  »  (ce.  11'  — 12). 

X.  H.  ad  Damasum  de  Osanna.  «  Cum  super  hoc  sermone  diversa 

finxerunt  »  (ce.  12 — 13). 

XI.  H.  ad  papam  Damasum  de  fide  cui  in  Anthiochia  comm.unieare 

debeat.  «  Quoniam  vectus  oriens  »  (e.  13  — 13'). 

XII.  Eiusdem  ad  papam  Damasum,  unde  supra.  «  Inportuna  in  evan- 

gelio mulier  tandem  meruit  audiri  »  (ce.  13  — 14). 

XIII.  Item  ad  Damasum  H.  de  Seraphim  et  ca.lculo.  «  Septuaginta. 
Et  missus  est  ad  me  unus  de  Seraphim  ||  cum  Silvanum  in  apo- 
stolorum  actis  non  legerimus  »  (ce.  14  — 15). 

XIV.  Item  sancti  H.  de  m.orte  Ozie  regis  et  Seraphim  et  calcalo  in 
Esaya  propheta.  «  Et  factum  est  in  anno  quo  mortuus  est  rex 
Ozias  ec.  Antequam  de  visione  [|  auribus  tantum  studeamus  et 
lingua  »  (ce.  15  —  18). 

(I  nn.  XIII  e  XIV  corrispondono  all'ep.  18  dell'edizione  bene- 
dettina delle  opere  di  S.  Girolamo  :  bensì  le  parti  sono  trasposte  ; 


—  89  —  AsHB.  58 

cioè  il  n.  XIV  corrisponde  ai  §§  1  —  16;  il  XHI  ai  §§  17  —  21. 
Cfr.  Migne,  xxii,  361  —  376). 

XV.  H.  ad  Damasum,  de  Jilio  prodigo.  «  Beatitudinis  tue  interro- 
gatio»  (ce.  18—22'). 

XVI.  Epistola  AuGUSTiNi  ad  H.  expostulantis  et  excusantis.  «  Audivi 
pervenisse  in  manus  tuas  »  (e.  23). 

XVII.  Epistola  H.  ad  Augustinum  ut  cereius  scribat  hortantis.  «  In 
ipso  profectionis  articulo  »  (ce.  23  —  23'). 

XVin.  Rescriptum  H.  ad  Augustinum.  «  Anno  preterito  per  fratrem 
nostrum  Asterium  ypodiaconum  »  (e.  23'). 

XIX.  Epistola  AuGUSTiNi  ad  Presidium,  ut  destinatas  literas  Hiero- 
nimo  saneto  mittere  non  graoetur.  «  Sicut  presens  rogavi  sin- 
ceritatem  tuam  »  (e.  23'). 

XX.  Epistola  AuGUSTiNi  ad  H,  excusantis  et  calum,pniam  propelantis. 
«  Cur  itaque  conor  »  (ce.  23  —  25'). 

XXI.  Item  H.  ad  Augustinum  super  missa  arguentis.  «  Crebras  ad 
me  epistolas  dirrigis  »  (ce.  25'  —  26); 

XXII.  AuGUSTiNUS  ad  H.  prò  Ixx^  interpretum  sugillatione.  «  Num- 
quam  me  tam  facile  quisquam  cuilibet  innotuit»  (ce.  26  —  27). 

XXIII.  AuGUSTiNUS  ad  H.  gratias  prò  missa  epistola  agens,  et  eum  de 
quodam  capitalo  epistole  ad  Galatas  redarguens.  «  Habeo  gra- 
tiam  quod  prò  tua  subseripta  salutatione  »  (ce.  27  —  28'). 

XXIV.  Eiusdem  Augustlni  ad  H.  de  Inter pretatione  ipsius  Ixx^.  «  Ex 
quo  cepi  ad  te  seri  bere  »  (ce.  28'  —  29), 

XXV.  H.  ad  Augustinum  tribus  epistolis  unam  respondit.  «  Tres  si- 
mul  epistolas  ymmo  libellos  »  (ce.  29  —  33'). 

XXVI.  Item  H.  ad  Mareellinum  et  ad  Anapsichiam  opusculorum 
suorum  in  Ezechiele  propheta  memoriam  facientis.  «  Tandem 
ex  Affrica  vestre  litteras   unanimitatis  accepi  »  (ce.  33'  —  34). 

XXVII.  Liher  beati  Augustini  ad  sanctum  H.  de  origine  anime  scisei- 
tantis.  «  Dominum  deum  nostrum  qui  nos  voeavit  »  (ce.  34 — 39). 

XXVIII.  Item  libellus  Augustini  ad  H.  de  eo  quod  scriptum  est:  "  Qui 
totam  legem  obseroacerit  offendat  aut  in  uno  factus  sit  omnium 
reus."  «  Quod  ad  te  scripsi  »  (ce.  39  —  42), 

XXIX.  H.  Augustinum  prò  duobus  destinatis  libellis  precipue  laudai. 
«  Virum  venerabilem  fratrem  meum  filium  dignationis  tue  Oro- 
si  um  presbiterum  »  (e.  42). 

XXX.  Item  eiusiem  ad  predictam,  de  hereticis  qui  eo  tempore  emerse- 
rant.  «  Omni  quidem  tempore  beatitudinem  tuam  »  (e.  42 — 42'). 

XXXI.  Item  H.  ad  eumdem  de  hereticis.  «  Multi  utroque  claudicant 
pede  »  (e,  42'). 

XXXII.  H.  Alipio  et  Augustino,  de  heresi  Celestina  et  libris  Anniani 


AsHB.  58  —  90  — 

euidam  (sic)  pseudodyaconi.   «  Sanctus  Innocentius  presbiter  » 
(e.  42'). 

XXXIII.  Eaeposìtio  jìdei  sancii  H.  ad  Papam  romanum  missa.  «  Cre- 
dimus  in  deum  patrem  omnipotentem  »  (ce.  42'  —  43'). 

XXXIV.  Epistola  sancii  H.  ad  Heliodorum  episcopum  exoriaioria 
de  coniemptu  mundi.  «  Quanto  amore  et  studio  contemderim  » 
(ce.  43'  — 46). 

XXXV.  Sancii  H.  ad  Nepocianum  presbiierum  de  viia  clerieorum 
et  monachorum  liber  precepiorum.  «  Petis  a  me  Nepociane  » 
(ce.  46—50). 

XXXVI.  H.  Niceam  ypodiaconum  Aquilegie  provocai  ad  scribendum. 
«  Turpilius  comicus  >  (e.  50). 

XXXVII.  H.  ad  Rusiicum  monachum,  de  superandis  et  mundi  huius  il- 
lecebris  fugiendis.  «  Nichil  est  Christiane  felicius  »  (ce.  50 — 54'). 

XXXVIII.  II.  Paulum  senem  monachum  concordie  laudibus  preferi,  et 
de  quibusdam  postulai  libris.  «  Humane  vite  brevitas  »  (ce.  54'  -55). 

XXXIX.  H.  ad  Cromacium  looinianum  et  Eusebium  scribit,  ad  arni- 
ticiam  j(^sic)  incitans,  et  de  quodam  Bonoso.  «  Non  debet  carta 
dividere»  (ce.  55  —  55'). 

XL.  H.  ad  Crisoeomam  monachum  Aquilegie,  conpelens  quodam  modo 

ad  scribendum.  «  Qui  circa  te  affectus  meus  sit  »  (ce.  55'  —  56). 
XLI.  H.  Antonium  monachum  conpellit  ad  scribendum.   «  Dominus 

noster  humilitatis  magister  »  (e.  56). 
XLII.  H.   Theodosiwn  monachum  et  ceteros  anachoriias   intrinsecus 

commorantes,  ut  prò  eo  rogent,  rogai.  «  Quam  vellem  numero 

vestro  interesse  eonventui  »  (e.  56  —  56'). 
XLIII.  H.  ad  Minervum  et  Alexandrum  monachos  de  resurrectione 

carnis.  «  In  ipso  profectionis  articulo  sancti  fratris  nostri  Si- 

simi  (ce.  56' — 61). 
XLIV.  H.    Cipriano  presbitero,  de  fine  psalmi  octuagessimi  quarti 

"  dexteram  tuam  sic  notam  fac  mihi  ".  «  Frater  karissime  Ci- 

priane,  scito  prenoscens  »  (ce.  61  —  62). 
XL V.  In  letaniis  secundum  Lucam  :  "  Et  ait  ad  illos  quis  nostrum 

habebit   amicam  "  ec.   Sermo   sancti   H.  presbiteri.    «  Sanctus 

evangelista  docet  nos  necessitatem  inopie»  (ce.  62  —  63). 
XLVI,  Epistola   sancti   H.   Damaso  pape.  «  Desiderii  mei   ardor  » 

(ec.  63  —  63'). 
XLVII.  Epistola  AuGusTiNi  ad  H.  excusantis  et  eallumpniam  propel- 

lentis.  «  Quamvis  existimem  »  (ce.  63'  —  64). 
XLVIII.  Epistola  AuGUSTiNi  ad  H.  super  capitulo  ad  Galatas  de  Petro 

et  Paulo  corepto.  «  lam  pridem  tue  karitati  prolixam  epistolam  ^ 

(ce.  64  —  70'). 


—   91    —  ASHB.    58 

XLIX.   AuGUSTiNus    Optato  episcopo   de  origine  anime.  «  Quamvis 

tue  sanctitatis  nullas  ad  me  ipsum  datas  acceperim  litteras  » 

(ce.  70'  — 74). 
\j.  Epithaphium  Nepociani  presbiteri  ad  Eliodorum  episeopum.  «  Gran- 

des  materias  ingenia  parva  non  sufferunt  »  (oc.  74  —  78'). 
LI.  Senza  rubrica.  «  Plus  dominum  tribuere  quam  rogatur»  (ce.  78'- 80). 
LII.  Epistola  H.  ad  Pamachium.  «  Christiani  interdum  pudoris  est  » 

(ce.  80  —  80'). 
LUI.  Epistola  H.  ad  Domnionem.   «  Littere  tue  et  amorem  sonant 

pariter  et  querelam  »  (ce.  80'  —  81'). 
LIV.  Epistola  H.  ad  Tirasium  de  morte  filie  sue  consolatoria.  «  Kari- 

tatis  tue  scripta  recepi  »  (ce.  81'  —  83'). 
LV.  H.  ad  Ruffinum  de  utero  memoratum.  «  Indicavit  nec  dubito  » 

(ce.  83'  — 84). 
LVI.  H.  ad  Paulinum,  presbiterum  de  studio  scripturarum.  «  Frater 

Ambrosius  tua  mihi  munuscula  »  (ce.  84  —  87'). 
LVIL  Epistola  H.  ad  Theodorum.  «  Lugubri  nuncio  consternatus  » 

(ce.  87'  — 88). 
LVIII   Epistola  Paule  et  Eustochii  ad  Mareellam  exortatoria  de  locis 

sanctis.  «  Mensuram  karitas  non  habet  »  (ce.  88  —  91'). 
LIX.  Epistola  II.  ad  matrem  et  filiam  in  Gatia  commorantes.  «  Re- 

tulit  mihi  quidam  frater  e  Galia  »  (ce.  91'  —  94). 
LX.  Epistola  H.  ad  virgines  Hermonenses.  «  Carte  exiguitas  indiciura 

solitudinis  est»  (ce.  94  —  94'). 
LXL  Epistola  H.  ad  Castorinam  m,aterteram.  «  Johannes  idem  apo- 

stolus  et  evangelista  »  (e.  94'). 
LXII.  Epistola  H.  ad  Mareellam.  «  Medici,  quos  vocant  cirugicos,  cru- 

deles  putantur  et  miseri  sunt  »  (ce.  94'  —  95). 
LXIII.  Epistola  H.  de  septies  percussa  ad  Innocencium.  «  Sepe  a  me, 

Innocenti  karissime,  postulasti»  (ce.  95  —  96'). 
LXIV.  Sermo  H.  de  oirtutibus,   idest,  fortitudine,  sapientia  et  pru- 

dentia.  «  Tres  quodam  modo  virtutes  »  (ce.  96'  —  99). 
LXV.  Epistola  H.  ad  Aselam  de  Jictis  amicis  qui  sibi  detrahebant. 

«  Si  tibi  putem  a  me  gratias  referri  posse  »  (ce.  99  — 100). 
LXVI.  Epistola  H.  ad  Fabiolam  de  sacerdotali  veste.  «  Usque  hodie 

in  lectione  veteris  testamenti»  (ce.  100 — 105'). 
LXVII.  Epistola  H.  de  quinque  questionibus  ad  Mareellam.  «  Magnis 

me  provocat  questionibus»  (ce.  105'  —  106'). 
LXVIII.  Epistola  H.  de  hebraicis  nominibus  et  oerbis.   «  Super  cum 

pariter  essemus  »  (ce.  106'  — 107). 
LXIX.  Epistola  H.  ad  Mareellam,  de  decem  nominibus  quibus  apud  He- 

breos  deus  vocatur.  «  Nonagessimum  psahnum  legens  »  (e.  107). 


AsHB.  58  —  92  — 

LXX.  Epistola  H.  ad  Marcellam  de  fide  et  dogmate  christìano  contra 

Montaniun.  «  Testimonia  de  lohannis  evangelio  congregata  » 

(ce.  107  —  108). 
LXXI.  Epistola  H.  ad  Marcellam,  de  blasfemia  in  Spiritum  Sanetum. 

«  Brevis  est  questiuncula  »  (e.  108  — 108'). 
LXXII.  Epistola  H.  ad  Marcellam  de  {d'i)tractatoribus.  <k  Post  priorem 

epistolam  »  (ce.  108'  — 109). 
LXXIII.   Epistola   H.  ad  Marcellam.   «  Ut  abscentiam  corporum^> 

(e.  109). 
LXXIV.  Epistola  H.  ad  Marcellam  de  urbe  reeedendum,.  «  Anbrosius 

quo  karitas  sumptus  »  (ce.  109  — 110). 
LXXV.  Epistola  H.  ad  Marcellam,  ne  turbetur  de  egrotatione  Ble- 

xille.  «  Habraam  temptatur  in  filio  »  (ce.  110  —  111). 
LXXVI.  Epistola  H.  ad  Marcellam  de  Ephot  et  Cherubim.  «  Episto- 
lare officium  est»  (ce.  Ili  — 113). 
LXXVII.  Epistola  H.  ad  Marcellam,.   «  Beatus  Panulius   martir  » 

(ce.  113  —  114). 
LXXVIII.  Epistola  H.  ad  Marcellam  de  dyapsalmate.  «  Que  acce- 

peris  reddenda  cum  fenore  sunt  »  (e.  114  — 11-1'). 
LXXIX.  Epistola  H.  ad  Marcellam  de  exitu  Lee.  «  Cum  bora  ferme 

terna»  (ce.  114'  — 11.5). 
LXXX.  Epistola  H.  ad  Marcellam  de  vita  Assele.   «  Nemo   repre- 

hendat  quod  in  epistolis  »  (e.  115  — 116). 
LXXXI.  Epistola  H.  ad  Principiam  virginem  de  cita  Marcelle.  «  Sepe 

et  multum  flagitas  »  (ce.  116 — 119). 
LXXXII.  Epistola  H.  de  honorandis  parentibus.  «  Parentum  meritis 

subiugans  filios  omnipotens  deus»  (e.  119  — 119'). 
LXXXIII.  Epistola  H.  ad  Eustochium  virginem  de  transmisis  mu- 

neribus.  «  Parva  spe  sed  karitate  magna  »  (e.  120). 
LXXXIV.  Prefacio  Ruffini  librorum  Periarchon.  «  Scio  quam  plu- 

rimos  fratrum  »  (ce.  120  — 121). 
LXXXV.  Appologia  Ruffini  presbiteri  ad  Anastasium  papaia.  «  Au- 
divi quosdam  »  (ce.  121  — 122). 
LXXXVI.  Epistola  H.  adversus  Ruffinum  aquilegiensem.  «  Leetis  lit- 

teris  prudentie  tue»  (ce.  122  — 135'). 
LXXXVII.  RuFFiNUS  ad  Apronianum  contra  H.  «  Perlegi  (perlegi) 

seripta,  Ampropinane  filii  (sic)  karissime  »  (ce.  135'  — 151). 
LX  XXVIII.  Epistola  H.  ad  Ruffinum.    «  Diu   Rome   te   moratum  » 

(e.  151  —  151'). 
LXXXIX.  Liber  H.  ad  Pamachium  et  Marcellam  prò  se  contra  ac- 

cusatorem  defenssio.  «  Et  uostris  et  multorum  litteris  didici  » 

(ce.  151'  — 162). 


—  93  —  AsHB.  58-59 

XC.  H.  ad  Pamachium  et  Marcellam  liber  secundus.  «  Huc  usque 

de  criminibus  »  (ce.  162  — 174'). 
XCI.  Epistola  H.  ad  Tesifontem  Urbicum.  «  Non  audacter  ut  falso 

putas»  (ce.  174'  — 179'). 
XCn.   Vita  Pauli  primi  heremite  a  beatissimo  H.  elegantissime  con- 

posita.  «  Inter  multos  »  (ce.  179'  — 182'). 
xeni.  Epistola  H.  de  monacho  captivo  (Vita  di  S.  Malco).  «  Qui  na- 
vali prelio»  (ce.  182'  — 185). 
XCrV.  Epistola  beati  H.  de  vita  beati  Hilarionis  abbatis.  «  Scripturus 

vitam  beati  Hilarionis»  (ce.  185  — 194'). 
XCV.  Panucii  vita  ab  eodem  H.  composita  incipit  feliciter.  «  Vidimus 

et  monasterium  sancti  Panucii»  (ce.  194'  — 196). 
XCVI.  Epistola  sancti  H.  ad  Oceeanum.  (sic)  episcopum  consolatoria. 

«  Diversorum  obprobriorum  tribulationes  »  (ce.  196 — 199). 
XCVII.  Epistola  H.  ad  Marchum  presbiterum  Calcide.  «  Decreveram 

quidem»  (e.  199  —  199'). 
XCVIII.  Epistola  sancti  H.  ad,  Florentinum  monaehum  lerosolime 

commorantem.  «  Quantus  beatitudinis  tue  rumor  »  (e.  199'). 
XCIX.  Ad  eundem.  «In  ea  mihi  parte  heremi  »  (ce.  199'  —  200'). 
C.  H.  ad  Salianum  dyaconum  lapsum.  «  Samuel  condam  lugebat  » 

(ce.  200'  — 203'). 
CI.  Epistola  ad  lulianum  dyaeonura  Aquilegie.  «  Antiquus  sermo  » 

(ce.  203'  — 204). 
CU.  Epistola  sancti  H.  ad  eum  qui  dieit  se  penitentem  et  in  seculo 

eonversatur.  «  Ad  te  surgo  hominem  quem  scio  esse  fidelem  [| 

tune  ibunt  iusti  in  vitam  eternam,  inpii  autem  et  peccatores  in 

ignem  eternum  »  (ce.  204  —  205'). 

59  (132.  —  64). 

S.  Girolamo,  Epistole  e  Vite  dei  Santi. 
S.  Agostino,  De  vita  et  moribus  clericorum.  Miscellanea. 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,223X05164,  di  carte  180.  I  quadd.  sono 
di  dieci  carte,  col  richiamo  nell'  ultima  :  la  scrittura,  di  forma  uma- 
nistica, è  tutta  di  una  mano.  Indici  speciali  sono  a  ce.  28'.  58'  —  60, 
89  —  91. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Note  autogr.  di  Scipione 
Mafiei,  nel  dorso.  Segnature:  297.  78  (D). 

Legatura  in  cuoio  con  impressioni  a  secco. 

I.  Epistola  sancti  Ieronimi  ad  Heliodorum  episcopum  exhortatoria. 

35.  «Quanto  amore  et  studio»  (ce.  1  —  4'). 

II.  Epistola  sancti  J.  de  excessu  Nepotiani presbiteri  ad  Heliodorum  epi- 

scopum eiusdem  avunculum.  3.  «  Grandes  materias  »  (ce.  4' — 11). 


AsHB.  59  —  94  — 

III.  /.  consolatoriam  ad  Tirasium  de  morte  filie  sue.  114.  «  Caritatis 

tue  scripta  »  (ce.  11  — 13). 

IV.  Epistola    sancti  J.    ad   Paulum   senem    monachum    Concordie. 

73.  «  Humane  vite  brevitas  »  (ce.  13  — 14). 

V.  Epistola  sancti  J.  ad  Rusticum  monachum.  72,  «  Nihil  est  ehri- 

stiano  felieius  »  (ce.  14  —  20'). 

VI.  Epistola  sancti  J.  ad  Niceam  ypodiaconum.  71.  «  Turpilius  eo- 

micus  »  (e.  20'). 

VII.  Epistola  sancti  J.  ad  Julianum  diaeonum  Aquileie.  70.  «  Anti- 

quus  sermo  »  (ce.  20'  —  21). 

VIII.  Epistola  sancti  J.  adversus  Vigilancium,  ubi  eius  arguit  blasplie- 
mias.  59.  «  lustum  quidem  fuerat  »  (ce.  21  —  22'). 

IX.  Epistola  sancti  J.  ad  Amandum  presbiterum  de  dioersis  questio- 

nibus.  39.  «  Brevis  epistola»  (ce.  22'  —  24'). 

X.  Epistolaris  propositio  ad  queni  supra.  40.   «  Proposicio  fuit  de 

eadem  epistola  apostoli»  (ce.  24'  —  25). 

XI.  Epistola  saneti  J.  ad  Florentinum  de  ortu  amieieie.  65.  «  Quantus 

beatitudinis  »  (ce.  25  —  25'). 

XII.  Item  ad  eundem.  QQ.  «  In  ea  mihi  parte  heremi  commoranti  » 

(ce.  25'  — 26). 

XIII.  Epistola  sancti  J.  ad  Abiguum  ispanum.  67.  «  Quanquam  mul- 
torum  »  (ce.  26  —  27). 

XIV.  Epistola  sancti  J.  ad  Marcellam  de  secedendo  ab  urbe.  106.  €  Am- 
brosius  quo  eartas  »  (ce.  27  —  28). 

XV.  Dominus  Johannes  Andreae  invenit  x-xx.  talis  versus  compositos 
ultra  plura  centenaria  annorurn,  secundum  eius  extimationem, 
prout  ipse  narrat  in  tercia  parte  Jeronimiani.  «  leronimus  do- 
ctor  lata  clarissimus  auctor  ||  Nemo  hominum  vivit  hune  qui  per 
singula  norit  ». 

Segue  questo  breve  ricordo  scritto  in  rosso.  «  leronimus  diu 
supervixit  Ambrosio;  certum  tamen  est  quod  plus  terquinque 
annis  sibi  supervixerit  Augustinus.  Gregorius  vero  temporaneus 
illorum  non  fuit,  sed  longe  post  natus  in  anno  domini  sexcen- 
tosimo  sexto  decessiti  (ce.  28  —  28'). 

XVI.  Epistola  sancti  J.  ad  Marcum  presbiterum  Calcide.  49.  «  De- 
ereveram  quidem  utendum  »  (ce.  28'  —  29'). 

XVII.  Epistola  sancti  J.  ad  Antonium  monacum.  76.  «Dominus  no- 
ster  humilitatis  magister  »  (ce.  29' — 30). 

XVIII.  Epistola  sancti  J,  ad  Theodosium  et  caeteros  anacoritas  in- 
trinsecus  commoranies  (senza  numero).  «Quam  vellem  »  (e.  30). 

XIX.  Liber  sancti  J.  contra  Heloidium  de  perpetua  virginitate  sancte 
Marie.  58.  76.  «  Nuper  rogatus  »  (ce.  30  —  40). 


—  95    —  ASHB.  59 

XX.  Epistola  consolatoria  sancii  J.  ad  Paulam  de  dormìtione  Ble- 
sille.  116.  42.  ij".  «  Quis  dabit  capiti  meo  aquam  ec.  et  plorabo 
non  ut  Jeremias  ait  »  (ce.  40  —  44'), 

XXI.  Epitaffio  e  Vita  della  beata  Paola. 

1.  Titulus  sepulcri  beate  Paule.  —  a)  «  Scipio  quam  genuit  Pau- 
leque  fuere  parentes  [j  Pauperiem  Christi  et  bethleemitica  rura 
secuta  est  ».  —  b)  In  foribus  spelunche.  «  Respicis  angustum 
precisa  rupe  sepulcrum  I|  Munera  portantes  hominique  deoque 
dedere  ».  Sono,  in  tutto,  undici  esametri  (e.  44'). 

2.  «  Dormivit  sancta  et  beata  Paula  ||  annos  Ivi.  mensibus  viij. 
diebus  xxj.  —  Explicit  Epitaphium  beate  Paule  a  sancto 
J.  editum.  Colitur  eius  festum  die  xxvij.  raensis  ianuarii  » 
(ce.  44'  — 45). 

3.  Epitaphium  sancte  Paule  a  sancto  J.  editum.  117.  «  Si  cuncta  mei 
corporis  [j  te  in  Bethleem  conditam  lector  agnoscet.  —  Explicit 
Vita  beate  Paule  ». 

(È  l'ep.  108  delle  opere,  ed.  cit.  Cfr.  Migne,  xxir,  877  —  896: 
i  nn.  1  e  2  vengono  in  quella  di  séguito  al  n.  3). 

XXII.  Epistola  sancti  J.  ad  Castricianuni,  ut  de  eccitate  quae  ei  eon- 
tingìt  non  debeat  contristari.  68.  «  Sanctus  filius  meus  Eraclius  » 
(ce.  60  —  61). 

XXIII.  Epistola  beati  J.  ad  Saloinam  consolatoria  de  Nebridio  et  vi- 
duitate  sercanda.  94.  ij.  14.  «  Vereor  ne  officium  »  (ce.  61  —  65'). 

XXIV.  Epistola  sancti  J.  ad  Foriam  de  ciduitate  sercanda.  93.  «  Obse- 
cras  litteris  »  (ce.  65' — 71), 

XXV.  Epistola  sancti  J.  ad  Aggeruciam  de  monogamia.  95.  «  In  ve- 
tere  via»  (ce.  71  —  77'). 

XXVI.  Epistola  sancti  J.  ad  Aletam  de  institutione  jilie.  89.  «  Apo- 
stolus  Paulus  »  (ce.  77'  —  82). 

XXVII.  Epistola  sancti  J.  ad  Nepotianum  presbiterum  de  lapsu  cle- 
ricorura  et  monacorum  et  de  eorum  vita.  (Senza  numero.)  «  Petis 
a  me  »  (ce.  82  —  88'). 

XXVIII.  Epistula  sancti  J.  ad  Superancium.  52.  «  Inter  omnia  que 
mihi»  (ce.  88'  — 89). 

XXIX.  Epistola  sancti  J.  ad  Demitriadem  virginem.  {Prima.)  87.  «  Si 
summo  ingenio»  (ce.  91  — 109'). 

XXX.  ./.  ad  Demitriadem.  (Secunda.)  88.  17.  «  Inter  omnes  materias» 
(ce.  109'  — 119). 

XXXI.  Epistola  sancti  J.  ad  Cromatium,  lovinianum  et  Eusebium. 
24.  17.  «  Non  debet  carta  »  (ce.  119  —  120). 

XXXII.  Epistola  sancti  J.  ad  Crisogamum  monachum.  75.  59.  «  Qui 
circa  te  affectus  meus  sit  »  (ce.  120  — 120'). 


ASHB.   59  _  96  _ 

XXXIII.  Epistola  sancii  J.  ad  Castorinam  materteram.  92.  19.  «  Jo- 
hannes apostolus  »  (ce,  120'  — 121). 

XXXIV.  Epistola  sancii  J.  ad  Marcellam  de  muneribus.  105.  29.  «  Ut 
absencia  corporum  »  (e.  121). 

XXXV.  Epistola  beati  J.  ad  Cellantiam,  ne  uxor  maritum  suum  di- 
mittat  religionis  causa  sine  illius  consensu.  xlviii.  «  Vetus  seri- 
pure  {sic)  celebrata  sententia  »  (ce.  121  — 129'). 

XXXVI.  De  simbolo  ad  Damasvm.  xv.  «  Credimus  in  unum  deum 
patrem  omnipotentem  ||  a  Christo  domino  et  vitam  consequeris 
et  premium  de  terra  repromissionis  »  (ce.  129'  — 130). 

XXXVII.  Expositio  fidei  sancii  J.  ad  papam  H.  romanum  ììiissa. 
XVI.  «  Credimus  in  deum  patrem  omnipotentem  ||  quieumque  me 
culpare  voluerit,  se  imperitum  vel  malivolum  vel  etiam  non  ca- 
tholicum,  non  me  hereticum  comprobabit  »  (ce,  130  — 131'). 

XXXVIII.  Diffiniiiio  Jidei  simbolique  Niceni  eoneilii.  xvij.  «  Credimus 
in  unum  deum  patrem  omnipotentem  (|  Huie  trinitati  creden- 
tes  ec.  regnum  caelorum  hereditatione  non  ambigua  sunt  sor- 
titi »  (ce.  131'  — 135). 

XXXIX.  /.  ad  Desiderium  episcopum  de  xij.  scriptoribus  (senza  nu- 
mero). «Vis  nunc  acriter  »  (ce.  135  —  136). 

XL.  /.  presbiteri  Apologeticuni  ad  Pamachium.  78.  «  Quod  ad  te 
hueusque  »  (ce.  136  — 146). 

XLI.  Saneti  J.  ad  Paulinuni  presbiterwn  de  institutione  clericorum 
vel  monachorum,  et  dicinae  hisioriae  expositorìbus  diversis. 
Iviij.  «Bonus  homo  de  bono  thesauro  »  (ce.  146  —  149'). 

XLII.  Item  ad  eundem  secunda  epistola  sancii  J.  de  omnibus  divine 
hysioriae  libris.  Iviiij.  «  Frater  Ambrosius  »  (ce.  149'  — 154'). 

XLIII.  Vita  sancii  leronimi,  elecia  ex  eius  traciatibus,  Augustini, 
Damasi,  Conclasii,  (1.  Gelasii)  Gregorii  et  aliorum  pairum. 
«  Beati  Jeronimi  vitam  diversis  auctoribus  editam  cum  legissem  [| 
Itaque  consolemur  invicem  in  verbis  istis,  benedicentes  dominum 
in  universis  viis  suis.  Qui  vivit  ec.  ».  (Cfr.  Migne,  xxii,  183  —  209). 
(ce.  154'  — 164). 

XLIV.  Qualiter  corpus  beati  leronimi  delatum  est  Romam  et  in  ba- 
silica beate  Virginis  Marie  ante  presepe  domini  deooiissim,e  fuit 
collocatuni.  «  Inter  eas  laudabiles  prerogati vas  [|  "  Qui  elucidat 
me  vitam  eternam  possidebit  "  ».  —  Segue  questa  orazione  : 
«  Gaude  itaque  doctor  beate  []  nos  peccatores  efficaeiter  reco- 
menda  in  caelis.  Ipso  concedente  ec.  ».  (CTr.  Migne  xxii,  231  —  236). 
(ce.  164'  — 165'). 

XLV.  Vita  sancii  Pauli  prime  (sic)  heremite  a  beato  J.  felìeiier  pro- 
lata. «  Inter  multos  »  (ce.  165'  — 169). 


—  97  —  AsHB.  59-60 

XLVI,   Vita  Malchi  monachi  captivi  a  beato  J.  Jeliciter  prolata.  «  Qui 

navali  prelio  »  (ce.  169  — 172). 
XLVII.  Libelus  sancti  Augustini  de  vita  et  nioribus  clericorum  (cfr. 

cod.  24,  n.  II). 

1.  Liber  primus.  (ce.  172'  — 175'). 

2.  Liber  secundus.  (ce.  175'  — 179'). 

XLVIII.  De  apparinone  sancii  leronimi  ad  Augustinum.  «  Eodem 
namque  die  et  bora  qua  exutus  putredinis  et  immundicie  carnis 
toga  leronimus  I|  Ad  hoc  ego  pavere  stupens  ee.  tremebunda  voce 
dixi:  "  Fas  utinam  rnibi  foret  "  »  (ce.  179  — 180). 

XLIX.  Meditatio  sancti  Bernardi  «  Ecce  offero  tibi  pater  eterne  filium 
tuum  II  His  dictis,  ingressus  in  templum  in  sancta  sanctorum, 
obdormivit  in  domino.  Amen»  (ce.  180  — 180'). 


60  (133.  —  65). 

Opuscoli  dal  greco  (S.  Basilio.  Senofonte.  Aristotele.  Snida). 
S.  Girolamo,  Tite  di  Santi.  Miscellanea. 

Membran.,  sec.  XV,  m.  0,210X07135,  di  carte  68:  la  e.  3  è  bianca. 
Scrittura  umanistica,  tutta  d'una  mano,  ad  eccezione  del  n.  vii. 
A  e.  4,  principio  dell' op.  ii,  nella  lettera  iniziale  e,  miniata  e 
dorata,  è  effigiato  S.  Basilio  in  figura  intera,  sedente  e  leggente. 
Ancbe  i  principi  degli  altri  opuscoli  hanno  lettere  miniate  e  or- 
nate ma  senza  figure.  —  A  e.  68'  si  legge:  «  Presbiter  Nicbolaus 
de  Villa  hoc  michi  dono  dedit.  S.  Hieronymo  Maripetro,  anno 
domini  1420  ».  Il  cod.  è  dunque  scritto  non  più  tardi  di  quest'anno; 
e  forse  da  esso  prete  donatore  appositamente  pel  Malipiero,  il  cui 
nome  ricorre  anche  in  un'orazione  (vedi  n.  i). 

Provenienza  Gianfilippi. 

Legatura  moderna  in  pelle  verde  scura. 

I.  Brevi   nozioni   elementari  di  grammatica  greca;   seguite  da    due 

orazioni  a  Cristo  e  alla  Vergine  in  greco  e  in  latino  (nella 
prima  delle  quali  notisi  :  «  Custodi  domine . . .  servum  tuum 
llieronimum  »);  e  dalla  Prophetia  Sibillae  nelle  due  lingue 
(ce.  1—2':  la  e.  3  è  bianca). 

II.  Magni  Basilii,  De  litteris  et  studiis  ad  iuvenes,  per  Leonardum' 

Aretinum  ad  doniinum  Collutiuni  e  graeco  traductus. 

1.  Lettera  dedicatoria  di  Leonardo.  «  Ego  tibi  bunc  librum,  Co- 
luci  Il  In  quo  animadverte  queso  quanta  gravitas  sit  »  (ce.  4 — 5). 

2.  Libro  di  S.  Basilio.  «  Multa  fili  sunt  quae  hortantur  |]  quod 
vos  non  patriamini  (corr.  patramini)  nune  recta  Consilia  » 
(co.  5'  — 20). 

(L'opuscolo,  senza  la  dedicatoria  a  Coluccio,  col  titolo:  De 
liberalibus  studiis  et  ingenuis  moribim,  fu  impresso  in  Bologna, 

Laur.  Ashb.  —  I.  7 


ASHB.  60-61  —  98  — 

nel  1497,  insieme  con  Censorinus,  de  die  natali,  e  altri,  a  cura  di 
Filippo  Beroaldo.  —  In  Migne,  Patrol.  gr.  xxxi,  563  e  segg.  l'opu- 
scolo originale  è  intitolato  :  Sermo  de  legendis  lihris  gentilium). 

III.  Xenophontis  philosophi,  De  tyrannica  et  privata  cita  libellus,  per 

LeOnardum  Aretinum  ad  Nicolaum  suum  e  graeco  in  latinum 
conversus. 

1.  Lettera  dedicatoria  di  Leonardo.  «  Xenofontis  philosophi  quen- 
dam  libellum  ||  nullo  modo  ausi  sumus  attingere»  (ce.  20  —  22). 

2.  Incipit  Xenophon.  «  Cum  ad  Hieronem  tyrannum  ||  Felix  enim 
tu  sis  :  nemo  tibi  invidebit  »  (ce.  22  —  39). 

IV.  Il  libro  De  Viriate,  di  Aristotele,  tradotto  da  Ciriaco  Anconitano. 

1.  Kiriacus  Anconitanus  ad  Paulum  Pergidensera  phisologicum 
clarum  atque  integerrimum  virum  etc.  etc.  «  Quam  bisce  diebus 
una  nostro  cum  viro  nobili  Zacharia  1|  Vale  et  Virtù tem  ipsam 
Aristothelemque  tuum  lege  »  (ce.  39'  —  40). 

2.  Aristoteles  de  virtute  libellus  incipit  felix.  «  Laudabilia  quidem 
sunt  II  Omnia  autem  quae  sunt  malitiae  ee.  vituperabilia  sunt  » 
(ce.  40'  — 45). 

V.  Hoc  ex  Suida  libro  graeco  decerptum  est.  (Storia  di  Teodosio  giudeo. 

—  Cfr,  Suidae,  Historica  etc.  interpr.  H.  Wolsio,  Basilea,  1581, 
col.  393  —  398.)  «  Tempore  lustiniani  imperatoris  christianissimi 
factus  est  homo  quidam  inter  ludaeos  princeps  :  ei  nomen  Theo- 
dosius  erat  [j  Quamobrem  credere  licet  veram  fuisse  ludei  nar- 
rationem  »  (ce.  45'  —  50'). 

(Questo  medesimo  testo  è  nel  cod.  Laur.  Gadd.  lxxxix  sup.  16, 
a  ce.  76'  — 78,  copiatovi  nel  1471). 

VI.  Due  Vite  di  Santi,  scritte  da  S.  Girolamo. 

1.  Vita  beati  Malchi  monachi  per  sanctum  Hieronymum  edita. 
(ce.  50'  — 58). 

2.  Beati  Paoli  primi  heremite  Vita  a  beato  Hieronymo  compilata. 
(ce.  58'  — 67'). 

Vn.  Pro  confessione  ec.  Note  in  iscrittura  corsiva,  aggiunte  dopo,  di 
mano  di  Girolamo  Malipiero  (cfr.  l'annotazione  a  e.  68',  citata 
in  principio)  (ce.  67'  —  68). 


61  (134.  —  66). 

S.  Basilio,  Ad  fllios  instrueiidos  liber, 
trad.  da  Leonardo  Aretino. 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,203  X  0,150,  di  carte  20,  di  linee  scritte 
26  per  pag.,  in  due  quadd.  :  i,  ce.  1  — 11,  con  mancanza  di  una  carta 
tra  8  e  9:  i^  ce.  12  —  20,  delle  quali  le  sette  ultime  sono  bianche, 


—  99  ~  AsHB,  61-62 

salvo  clie  nel  tergo  della  e.  20  sono  copiati  tre  versi  di  Virgilio, 
Georg,  iii,  113  — 115.  Scrittura  semiumanistica,  tutta  di  una  mano. 

Provenienza  Gianfilippi.  Segnature  :  ,273.  87  (D). 

Ha  per  copertura  un  foglio  bianco.  È  un  frammento  di  codice. 

Magni  Basilii  ad  filìos  suos  instruendos  liber,  per  Leonardum  Are- 
TiNUM  e  greco  in  latinum  translatus.  Fin.  «  quod  vos  non  patia- 
mini  nunc  recta  Consilia  aspernantes.  —  Magni  Basilii  libellum 
transtulit  insignis  Leonardus  Aretinus  »  (ce.  1  — 13). 

È  il  naedesimo  opuscolo  che  si  contiene  nel  cod.  60,  n.  U, 
compresavi  la  lettera  a  Coluccio.  Lacuna  nel  testo,  per  la  sopra 
notata  mancanza  di  una  carta,  da  «  coronas  aut  gloriam  as- 
secuti  essent  »  a  «  superest  {l.  serviendum)  nisi  quantum  summa 
capit  necessitas  ».  (Cfr.  cod.  cit.  da  e.  13',  lin.  19  a  e.  15,  Un.  6; 
e  ediz.  ivi  cit.  da  e.  giy',  lin.  18  a  e.  gi'y,  lin.  10.) 


62  (135.  —  67). 
S.  Zenone,  Sermoni;  e  altri  opuscoli. 

Membran.,  sec.  XV,  m.  0,270X0)155,  di  carte  122,  di  linee  scritte 
33  per  pagina  ;  in  dodici  quadd.,  di  dieci  carte  ciascuno,  non  numerati 
ma  col  ricbiamo  nell'ultima  pag.  ;  oltre  a  due  carte  di  compimento. 
Scrittura  minuscola  rotonda  con  elementi  semigotici:  1'  «  Incipit  » 
del  cod.  è  in  lettere  maiuscole  dorate;  gli  altri  titoli  speciali  in 
piccole  capitali  nere. 

Provenienza  Gianfilippi.  —  In  principio  è  una  guardia  antica 
membran. ,  dove  sono  tracce  visibilissime  del  nome  D.  matbus 
pandvlfin',  abraso,  e  inoltre  questi  ricordi  :  «  IS  .  MA.  —  Anno 
1490  di  7  decembre  naque  a  Bernardo  mio  filiolo  de  Suxana  sua 
dona  Insta  sua  prima  fìliola  —  Anno  1492  di  2  aprile  a  bore  22  et 
meza  luna  cressente  naque  a  Bernardo  mio  filiolo  de  Suxana  sua 
dona  Anzolo  (Maria)  et  Vincentio  cossi  chiamato  suo  primogenito 
de' mascoli  ». 

Legatura  moderna  in  pelle  azzurra  scura. 

I.  Incipit  Tractatas  beati  Zenonis    Veronensis  episcopi. 

(Cfr.  Migne,  Patrol.  lat.,  to.  xi,  che  riproduce  l'edizione  ve- 
ronese dei  fratelli  Ballerini.  Secondo  la  detta  edizione  aggiun- 
giamo, tra  parentesi,  il  numero  progressivo  romano  dei  trattati 
o  sermoni,  come  pure  i  titoli  quando  mancano  nel  cod.  —  Lo 
stesso  ordine  è  tenuto  nell'ediz.  di  mons.  G.  B.  Carlo  Giullari; 
Verona,  1883.) 

A.  Libro  primo. 

1.  (De pudicitia)  (Migne,  iv*).  «  Pudicitiam  qui  colit  »  (ce.  1  —  3'). 

2.  (De  Resurrectioné)  (xvi*).  «  Quisquis  resurrectionem  negat  » 
(ce.  3'  — 8). 


ASHB.  62  —  100  — 

3.  De   Circuncisione  (xiii*).  «  (D)iligentissime  fratres  carissimi  » 
(ce.  8-11'). 

4.  (De  patientia)  (vi*).  «Et  si  beata»  (ce.  11'  — 14'). 

5.  De  avaricia  (ix*).  «  Nec  singulare  nec  friolum  »  (ce.  14'  — 16'). 

6.  Prefatìo  (l).  «Nec  oeioso  cursu  »  (ce.  16'  — 17'). 

7.  Tractatus  Genesis  (ii^).  «  Nisi  quis  hostem  »  (ce.  16'  — 17'). 

8.  Tractatus  Esodi  (lv).  «  Sacram  legem  »  (e.  17'). 

9.  Item    Tractatus  sequentie  Exodi  (lvi).    «  Tempus  non  sinit  » 
(ce.  17'  — 18). 

10.  Tractatus  Esaie  (xxviii).  «  Quantum  sonus  »  (e.  18). 

11.  Tractatus  Danielis  (lxx).  «  Martyrii  quodammodo  »  (ce.  18-18'). 

12.  Tractatus  psalmi  xli  (xxxvi).  «  Eya  fratres  quos  beate  sitis  » 
(e.  18'). 

13.  Dominica  in  in  Quadragesima.  Lectio  prima  secunda  et  tertia. 
Tractatus  de  luda  (xiv").  «  ludas  tres  liberos  »  (ce.  18'  —  20'). 

14.  De  avaricia  (x*).  «  Avaricia  quam  facile»  (ce.  20'  —  22). 

15.  De  Toh  (xv^).  «Saere  historie  »  (ce.  22  —  23). 

16.  Prefatio  paschalis  (li).  «Perpetis  anni  pernicem  »  (e.  23  —  23'). 

17.  De  Genesi  (m^).  «  Principio  fratres  dilectissimi  »  (e.  23'). 

18.  De  Exodo  (lix).  «  ludei  unde  se  beatos  »  (ce.  23'  —  24). 

19.  Sequentia  Exodi  (lx).  «  Fariseus  queraadmodum  »  (e.  24). 

20.  De  Isaia  (xxiv).  «  Vehemens  commotio  »  (e.  24  —  24'). 

21.  De  avaricia  (xi*).  «  Recte  fratres  sicut  audistis  »  (e.  24'). 

22.  De  Daniele  (lxxi).  «  Trium  puerorura  »  (e.  24'). 

23.  {Invitatio  ad  fontem)  (xxxv).  «  Properate,  properate  »  (e.  24'). 

24.  (Ad  neophytos  post  baptisma)  (xxxviii).  «  Post  devotissima  com- 
pleta »  (ce.  24'  — 25'). 

25.  (De  triplici  genere  sacrificiorum)  (xv*).  «  In  omni   negocio  » 
(ce.  25'  — 27), 

26.  (De  Pascila)  (lii).  «Specioso  circulo  »  (e.  27  —  27'). 

27.  (In  illud  Geneseos   "  Faciamus  hominem  "    ee.)  (xix)  «  Nihil 
est  »  (e.  27'). 

28.  De  Exodo  (lxi).  «  ludeus  legitimum  gerere  »  (ce.  27'  —  28). 

29.  Exodi  secunda  (lvii),  «  Mira  fratres  dilectissimi  »  (e.  28). 

30.  Ysaie  (xxiii).  «Sicut  Ysaie  beatissimi  »  (e.  28  —  28'). 

31.  "Danielis  (lxxi).  «  Ingens  supplicium  »  (e.  28'). 

32.  (Invitatio  ad  fontem)  (xxx).  «  Exultate  fratres  »  (e.  28'). 

33.  De  die  dominico  (xlv).  «  Seculorum  heres  »  (ce.  28'  —  29). 

34.  De  Iona propheia  (xvii).  «  Humane  devotionis  »  (ce.  29'  —  30'). 

35.  De  spsalmo  (sic)  centesimo  (xxi).    «  Negligentes  legis  »    (ce. 
30' —  32). 

36.  De  spe,  Jìde  et  caritate  (ii*).  «  Tribus  in  rebus  »  (ce.  32  —  36). 


—    101    —  ASHB.   62 

37.  De  somnio  lacoh  (xiii^).  «  Vere  fratres  carissimi  »  (ce.  36  —  38). 

38.  De  duodecim  signis  ad  neophitos  (xliii),  «  Ethereae  gentes  » 
(ce.  38-39). 

39.  De  sancto  Arcadia  (xvin).  «  Dum  beati  Archadii  »  (ce.  39  —  40'). 

40.  De  saneta  Susana  (xvi*).  «  Quotiescunque  in  hoc  perverso  se- 
culo  »  (ce.  40'  — 41). 

41.  Tractatus  die  dominico  de  comperatione  tritici  (xliv).  «  Exul- 
temus  fratres»  (e.  41^41'). 

42.  Ad  neophitos  alio  die  Pasce  (xli).  «  Exultate  fratres  »  (e.  41'). 

43.  Incipit  de  Abraham   (x^),    «  Abraham   fratres    dilectissimi  » 
(ce.  41'  — 43). 

44.  Prefacio  pascalis  (xlvii).  «  StabiHs  cursor  »  (e.  43). 

'45,  De  Gènesi  (i*).  «  CarnaHs  mentis  homiiies  »  (e.  43  —  43'). 

46.  Incipit  de  Exodo  (lxii),  «  Pharisei  agere  »  (ce.  43'  —  44). 

47.  Sequentia  Exodi  (lxiii).  «  Si  ludei  vacuate  imaginis  »  (e.  44). 

48.  Tractatus  Isaie  (xxv).  «  Humanus  circa  impietatem  »  (e.  44  —  44'). 

49.  Cantus  Danielis  (lxxiii).  «  Mirum  fratres  dilectissimi  »  (e.  44'). 

50.  Invitatio  fontis  (xxx).  «  lam  iamque  dicto  »  (e.  44'). 

51.  Incipit  de  Genesi  (iv^).  «  Sicut  sacra  scriptura  »  (ce.  44'  —  45). 

52.  Incipit  Exodi  (lxvii).  «  ludeos  legitimum  pasca  »  (e.  45). 
5o.  Sequentia  Exodi  (lxiv).  «  Quid  tumet  Phariseus  »  (e.  45). 

54.  Tractatus  Danielis (hxxiv).  «  Credulo  percipe  corde»  (e.  45  —  45'). 

55.  Incipit  de  naticitate   Christi  (viii^).   «  Insuspicabilis   secreti  » 
(ce.  45'  — 46'). 

56.  Ad  neophitos  (xxxiii).  «  Quid  statis  »  (e.  46'). 

57.  Tractatus  fidei  (v^).  «  Principium  fratres»  (ce.  46'  — 47). 

58.  Tractatus  Pasce  (xlvi).  «  In  stabili  cursu  »  (e.  47). 

59.  Item  tractatus  Pasce  (xlviii).  «  Morte  sua  vivens  »  (e.  47). 

60.  Incipit  de  Abraham  (xi*).  «  Non  enim  precepta  »  (ce.  46'  —  48'). 

61.  Incipit  de  Isaia  (xxix).  «  Christus  mundum  »  (e.  48'). 

62.  Incipit  de  Isaia  (xxii).  «  Audi  celum  »  (ce.  48'  —  49'). 

63.  De  Abraam  (xii*).  «Abraham  ut  pater»  (ce.  49'  —  50). 

B.  Explicit  liber  primus.  Incipit  liber  secundus. 

64.  De  iusticia  (ni*).  «Fortassis  de  circustantibus  »  (ce.  50  —  53). 

65.  De  timore  (viii*),  «  Timoris  quidem  fratres»  (ce.  53  —  54). 

66.  Tractatus  fidei  (i*).  «Christiane  fidelitatis  »  (ce.  54  —  57). 

67.  Incipit  de  spirita  et  corpore  (xii*).  «  Si  quis  studio  »  (ce.  57 — 60). 

68.  De  eo  quod  scriptum  est  "  Cum  tradiderit  regnum  deo  et  pratri  " 
(vi^).  «Scriptura  divina»  (ce.  60  —  61). 

69.  De  edificatione  domus  dei  a  Salomone  (xiv*).  «  Vellem  fratres 
dilectissimi»  (ce.  61'  — 63). 

70.  Tractatus  de  continentia  (v  ^).  «  Si  cui  forte  asperum  »  (ce.  63 — 65'). 


ASHB.  62  —  102  — 

71.  Ineipii  traetatus  de  natioiiate  domìni  (vii^).   «  Licet   secte  » 
(ce.  65'  — 67). 

72.  De  humìlUate  (vii*).  «  Sapientes  ut  videri  »  (ce.  67  —  68'). 

73.  De  baptisnio  (xxxix).  «  Reete  sanetissimus  »  (ce.  68'  —  69). 

74.  Traetatus  de  Isaia  (xxvii).  «  Propheta  quod  prò  veteri  vinca  » 
(ce.  69  —  70). 

75.  De  nativitate  domini  et  maiestate  (ix"^).  «  Secundum  quod  deus  » 
(ec.  70  —  70'). 

76.  Traetatus  pascalis  (lviii).  «  Magnifieus  fratres  dilectissimi  » 
(ce.  70'— 71). 

77.  Traetatus  Pasce  vel  invitatio  fontis  (xxxvii).  «  Eia  fratres  quos 
beate  sitis  »  (e.  71). 

78.  Item  invitatio  fontis  (lxxv).  «  Exulta  Christiane  »  (e.  71). 

79.  Traetatus  de  Exodo  (lvi).  «  Tempus  non  sinit  »  (e.  71  —  71'). 

80.  De  die  Pasee  (lxvii).  «  ludeos  non  tantum  legitimum  »  (e.  71'). 

81.  Traetatus  Danielis  in  Pasca  (lxxvii).  «  Non  hodie  mihi  ad 
vos  »  (e.  71'). 

82.  Item  de  die  Pasce  (xlix).  «  Sempiterni  currus  »  (ce.  71'  —  72). 

83.  Item  de  die  Pasce  (lxv).  «  Quandiu  iudee  »  (e.  72). 

84.  Traetatus  de  Isaia  (xxvi),  «  ludaicum  populum  »  (ec.  72  —  72'  ). 

85.  Traetatus  Danielis  (lxxvi).  «  Tres  hebrei  »  (e.  72'). 

86.  De  haptismo  (xl).  «  Exultemus  fratres»  (ec.  72'  —  73). 

87.  De  baptismo  (xxxiv).  «  Exultate  fratres  »  (e.  73). 

88.  Traetatus  Pasee  (lxviii).  «  ludeos  legitimum  pascha  »  (e.  73  -  73'). 

89.  Incipit  traetatus  dici  Pasce  cuius  supra  (liv).  «  Sicut  lectio  di- 
vina »  (ce.  73'  —  74). 

90.  Traetatus  Danielis  in  Pasca  (lxix).  «  Evigila  Christiane  »  (e.  74), 

91.  Invitatio  fontis  cuius  supra  (xxxii).  «  Heia  quid  statis  »  (e.  74). 

92.  Traetatus  pascalis  (xlii).  «  Salvete  hodie  nati»  (e.  74  —  74'). 

93.  De  Genesi  cuius  supra  (xix),  «  Nihil  est  fratres  »  (e.  74'  —  75). 

C.  Opuscoli  attribuiti  a  S.  Zenone.  (Cfr.  Migne,  tomo  cit., 
col.  533  —  534.  I  nn.  94  —  98  sono  in  detta  edizione  restituiti  a 
S.  Ilario  vescovo;  il  n.  99  a  Potamio  vescovo;  i  nn,  100  — 103 
a  S.  Basilio  di  Cesarea). 

94.  Interpretatio  psalmi  cxxvi.  «  Nisi  dominus  ec,  Volunt  plures  » 
(ce.  75  —  79'). 

95.  De  spalmo  (1.  psalmó)  cxxvii.  «  Quotiens  de  timore  domini  » 
(ce.  79'  — 83). 

96.  De  spsalmo  cxxvi  (1.  cxxviii).  «  Sepe  impugnaverunt  («  im  » 
in  rasura;  a  e.  104:  «  expugnaverunt  »)  me  ee.  Instituimur  dietis 
profeticis  »  (e.  83  —  83',  il  principio  sino  a  «  non  sufficit  semel 
ncque»;  104  — 107',  l'intero  testo). 


—  103  —  AsHB.  62-63 

97.  De  spsalmo  cxxvi   {l.  cxxix).   «  Inter   multa   preclara  »   (ce. 
107'  — 110'). 

98.  Interpretatio psalmi  cxxx\  «  Brevis  psalmus  est»  (ce.  100'-  111'). 

99.  Tractatus  de  Lazaro.  «  Grandi  fratres  stupore  »  (ce.  83'  —  85). 

100.  De  licore  et  invidia.  «  Bonus  est  deus  »  (ce.  85  —  91). 

101.  De  "Attende  tibi~.  «  Sermonis  usura»  (ce.  91  —  98'). 

102.  De  ieiunio.  «  Canite  tuba  in  initio  mensis  »  (ce.  98' — 101). 

103.  De  avaro   divite.  «  Duplex   est  temptationum  species  »    (ce. 
101  —  102'). 

II.  Saneti  Gaudentii  Brexiani,  De  Petro  et  Paulo.  «  Venerabilis  anti- 

stes  Christi  ||  ut  mereamur  eorum  precibus  ad  omnia  quecumque 
»         poscimus  adiuvari,  largiente  gratia  domini  nostri  Yesu  Christi, 
cui  omnis  honor  in  seeula  seculorum  »  (ce.  102'  — 103'). 

III.  Vita  di  San  Zenone,  con  cinque  distici  in  principio.  «  Qui  pre- 

cepit  aquam  populo  producere  petram  ||  Incrementa  dabis  ditia 
Christe  satis  ».  —  «  Vobis  igitur,  fratres  carissimi,  breviter  et 
apte  sancti  Zenonis  quedam  gesta  narramus  |1  Protinus  sacer- 
dotes  apertis  indiciis  Satan  inter  filios  dei  venisse  cognoverunt  » 
(ce.  112  —  122').  . 
• 

63  (136.  —  68). 
S.  Bernardo,  Ad  sororem. 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,238  >(  0,163,  di  carte  126,  di  linee  scritte 
28  per  pag.  ;  in  dodici  quadd.  di  dieci  carte  ;  più  sei  carte  di  compi» 
mento.  Nel  maggior  numero  delle  carte  lo  spigolo  superiore  esterno 
è  corroso,  ma  senza  danno  del  testo.  Scrittura  semigotica  rotonda. 

Provenienza  Gianfìlippi,  già  Saibante.  Note  autogr.  di  Se.  Maffei 
nella  guardia  anteriore  e  nel  dorso.  Segnature:  287.  89  (D).  —  In 
due  frammenti  membranacei  che  fanno  da  guardie  è  un  documento 
del  1392  fatto  «  in  capitulo  canonicorum  Verone  ».  Nel  tergo  della 
guardia  anteriore  sta  scritto  di  mano  del  sec.  XV  :  «  Liber  iste  est 
domine  loiiannae  etc.  ». 

Legatura  in  ciioio  con  fermaglio  (unico  sxiperstite  di  tre)  di 
ottone. 

I.  Liber  beatissimi  Bernardi  de  Virtutibus  ad  sororem  suam. 

(Cfr.  Migne,  clxxiv,  1199—1306.  Ha  ivi  il  titolo:  Liber  de 
modo  bene  vivendi;  e,  secondo  il  Mabillon,  l'attribuzione  a  san 
Bernardo  è  erronea). 

Prologo.  «  Carissima  mihi  soror  in  Christo.  Diu  est  quod  rogasti  || 
ad  vitam  eternam  perducat  venerabilis  soror»  (e.  2  —  2').  — 
Il  libro  è  di  73  capitoli  «  De  Fide.  e.  primo.  Dominus  dixit  in 
evangelio,  omnia  possibilia  sunt  eredenti  II  De  obsecratione.  e.  73. 


ASHB.  63-64  —  104  — 

Te  deprecop  soror  carissima  ee.  Meritum  etiam  tue  sancte  vir- 
ginitatis  minuet  penam  mee  iniquitatis.  Amen.  —  Explicit  liber 
iste.  Laus  et  gloria  sit  tibi  Christe.  Amen  »  (ce.  22  — 122'). 

A  ce.  1'  e  123  — 123'  sone  due  rubricar!  del  trattato,  il  primo 
dei  quali  è  incompleto. 
II.  Opuscoli  volgari  d'altra  mano,  aggiunti  dopo. 

1.  Laude  a  Gesù  Bambino.  «  (N)e  la  degna  stalla  del  dolce  bam- 
bino [  li  anzoli  cantava  intorno  al  picolino  ||  Non  participando 
col  tereno  amore  |  per  non  ofendre  el  magno  lesulino.  Amen  » 
(e.  124  —  124'). 

2.  Detti  di  santi  padri.  «  (D)ice  santo  leronimo:  Questo  tegno,  que- 
sto penso,  questo  ò  inpreso  per  molta  experientia,  che  quolui 
non  fìnise  bene,  el  qual  senpr'è  visuto  male  [[  Uno  sancto  padre 
disse  che  il  tacto  de  la  femina  è  uno  fuocho  che  arde;  guar- 
dati di  verle  {sic)  e  figgi  {sic)  da  esse,  se  tu  voi  scanpare*» 
(ce.  125  —  126). 


64  (137.  —  69). 
S.  Bernardo,  Ad  sororeni.  ^ 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,188X0,135,  di  carte  88,  di  linee  scritte 
29  per  pag.  ;  in  sette  quadd.  di  dodici  carte  l'uno  ;  più  quattro  carte 
di  compimento.  Scrittura  semigotica  acuta. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante;  e,  originalmente,  di  Santa 
Giustina  di  Padova.  —  A  e.  86',  in  fine  del  testo  di  S.  Bernardo, 
lo  scrittore  nota  :  «  Iste  libelus  est  monacliorum  congregationis 
sancte  Instine  de  Padua  deputatus  monasterio  sanctorum  Nazarii 
et  Gelsi  de  Verona  »  ;  e  un'altra  mano  aggiunge  :  «  signatusque  in 
Inventai-io  numero  30  et  littera  B  ».  —  Note  autogr.  di  Se.  Maffei 
nel  dorso  e  nella  guardia  anteriore.  Segnature:  288.  90  (D). 

Legatura  in  cartone. 

I.  Sancii  Bernardi  abbatis  ad  sororem.  (Vedi  il  cod.  preced.). 

Rubricarlo,  preceduto  dal  motto  :  «  Numquam  spero,  semper 
opto»  (e.  1  —  1').  —  Testo  (ce.  2-86').  —  A  ce.  86'  e  88', 
licenze,  di  due  mani  diverse.  «  Completoque  finito  libro  refera- 
mus  gratias  Christo.  »  «  Finito  libro  refferamus  gratia  Christo  ». 

II.  Or  AGII  ode  de  liberalitate.  {Carminum,  iv,  7),  «  Diffugere  nives  (| 

Vincula  Perithoo.  TeXwc  ».  (E  scritta  da  mano  umanistica,  la 
stessa,  che  ha  scritto  la  licenza  a  e.  86')  (e.  87'). 


—  105  —  AsHB.  65 


•65  (138.  —  70). 

Opuscoli  di  S.  Bernardo,  S.  Tommaso  d'Aquino,  S.  Agostino 
e  S.  Ambrogio.  Orazioni  diverse. 

Cartac,  sec.  XV  princ,  m.  0,206X0448,  di  carte  112  (num.  ant.), 
delle  quali  manca  la  48,  strappata  dopo  la  numerazione,  con  danno 
del  testo,  ed  è  bianca  la  112  ;  a  due  colonne,  di  linee  scritte  30  per 
colonna.  Quadd.  undici:  i  —  ix,  xi,  di  dieci  carte  ciascuno  (salvo  il 
notato  strappo  della  e.  48  nel  v)  ;  x,  di  carte  dodici.  Scrittura  semi- 
gotica acuta. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Note  di  Se.  Maffei  nel 
dorso  e  nell'  interno  della  coperta  anteriore.  Segnature  :  336.  91  (D), 
—  Note  di  provenienze  anteriori  (sec.  XVI — XVII):  nella  e.  1,  marg. 
inf.  «  Iste  liber-est  conventus  s.  Luce  de  Mantua,  sive  s.  Dominici 
de  Mantua  »  :  ivi,  marg.  sup.  «  Ex  dono  111.™'  Rev.'''  Patris  Hieronimi 
de  Castro  Gliofredo  ». 

Ha  per  copertura  due  guardie  in  pergamena,  col  dorso  scoperto. 

I.  Prologus  in  tractatu  de  conscientia  purijieanda.  B(ernardi).  «  Petis 

a  me  ||  desiderium  tuum  ».  —  Tractatus  de  conscientia.  «  Con- 
scientia hominis  abyssus  multa  |]  in  misericordia  et  miseratio- 
nibus.  Vale  serve  dei,  et  memento  mei  in  orationibus  tuis.  — 
Explicit.  Deo  gratias»  (Migne,  clxxxxiv,  551  —  560)  (ce.  1 — 6'). 

II.  De  diversitate  bone  et  male  conscientie.  «  Bona  conscientia  quo- 

ciens  ad  se  redit  ||  prò  nihilo  querit  alium  iudicem  qui  in  operibus 
suis  bonam  conscienciam  habet  testem.  —  Explicit»  (ce. 6' — 7). 
ni.  Estratti  con  questi  titoli:  Quid  sit  sinderesis.  —  Item  in  2°  sen- 
tentiarum,  utrum  conscientia  errans  obliget.  —  Idem  in  prima 
parte,  iterum  de  conscientia.  «Sinderesis  est  sintilla  conscientie  [[ 
Et  secundum  hoc  conscientia  dicitur  excusare  vel  reprehendere 
vel  remordere.  —  Explicit.  Deo  gratias»  (ce.  7  —  9). 

IV.  Formula  vivendi  secundum  beatum  Bernardum.  «  Petis  a  me  frater 

carissime  ||  profectus  tuus  gaudium  meum  est  et  corona  in  do- 
mino »  (Migne,  ivi,  1167  — 1170,  col  titolo:  Formula  honestae 
vitae)  (ce.  9  —  11). 

V.  Incipit  Liber  de  contemplatione,  èea^f  Bernardi.  «  Transfige  dul- 

cissime  domine  Yesu  Christe  medulas  anime  raee  []  In  quo  solo 
fìxa  et  firma  et  immobiliter  radicata  sit  mens  et  cor  meum  » 
(ce.  11-11'). 

VI.  Dieci  capitoli  progressivamente  numerati.  —  Qualiter  homo  possit 

in  bono  amplius  profieere  et  deo  magis  piacere.  Gap.  primum.  — 
Qualiter  non  debet  dolere  de  malo  pene.  Gap.  secundum.  —  Qua- 
liter homo  paupertatem  diligat  propter  Christum.  Gap.  5.'»  — 
Qui  in  hiis  que  non  sunt  contra  deum  libentius  obtemperet  alteri 
quarn  sibi.  Gap.  4.«*  —   Qui  miseros  non  despieiat  sed  compa- 


ASHB.   65  —  106  — 

tiaiur  eis.  Cap.  5.^  —  Qui  nullum  ìudicet  de  occultis  et  de  malis 
doleat.  Cap.  vj.'^  —  Qui  affectu  materno  gaudeat  de  bonis  alio- 
rum.  Cap.  nij.^  —  Qui  nihil  diligat  preter  deum  aut  pure  propter 
deum.  Cap.  viij.'^  —  Qui  semper  haheat  deum  actu  in  corde. 
Cap.  9.^"'  —  Qui  reeognoscat  benefitia  creatoris.  Cap.  x/'^  — 
«  Primo  studeat  quantum  possit  se  vilissimum  reputare  et  in- 
dignum  omni  beneficio  dei  [|  Et  in  ipso  toto  affectu  delectans 
clamet  et  dicat:  (Seguono  quattro  orazioni:  1.*  2.*  4.^  ad  Chri- 
stum;  3.^  ad  Virginem)  (ce.  11'  — 13'). 

(Cfr,  Migne,  clxkxiv,  1171  — 1174.  E  l'opuscolo  attribuito  a 
S.  Bernardo,  ivi  intitolato:  Instructio,  quomodo  homo  possit  in 
bono  projicere  et  piacere  Deo  ;  ma  con  non  poche  varianti). 
VII.  Venticinque  capitoli,  non  numerati,  di  ciascuno  dei  quali  diamo 
il  principio. 
A.  Capitoli  con  rubrica.  —  (1).  Quod  mirabile  est  deum  gustantem 
aliquid  ajfectare.  «  Multum  mirari  ».  —  (2).  Ad  reprimendam 
temptationem  de  predestinatione  ad  (1,  aut)  prescientia  dei.  «  Si 
de  predestinatione  ».  —  (3).  Que  sunt  que  ducunt  hominem  ad 
contemplalionis  quieterà.  «Si  ad  contemplationis  ».  —  (4).  Contra 
superbiam.  «  O  superbe  ».  —  (5).  Quod  utiles  sunt  temptationes 
servis  dei.  «  0  mire  benignitatis  ».  —  (6).  Qualiter  homo  or- 
dinet  cogitationes  suas  ita  quod  semper  habeat  deum  in  corde. 
«  0  homo  vis  agnoscere  ».  —  (7).  Quomodo  anima  in  contem- 
platione  inebriatur  amore  divino.  «  0  altitudo  divitiarum  ».  — 
(8).  Quomodo  ante  raptum  anima  dicersimode  inebriatur.  «Quia 
habemus  in  pluribus  locis  supradictorum  capitulorum  hominum 
duritiam  influentia  inebriari  posse  ».  —  (9).  Quomodo  homo 
feroeat  ad  opera  dei.  «  Si  attenderis  ».  —  (10).  Qui  in  hiis  que 
non  sunt  contra  deum  libentius  obtemperet  alteri  quam  sibi. 
«  Diabolus  in  malitia  ».  —  (11).  De  paueitate  bene  obedientium. 
«  Quis  dabit  capiti  meo  aquam  et  oculis  meis  umbram  lacri- 
marum,  ut  plorare  valeam  ».  —  (12).  Questio  carnis  contra 
spiritum  per  contemplationem  elecatum  ad  deum,  patrem.  «  Car- 
nem  contra  spiritum  »,  —  (13).  Quod  homo  debet  libenter  Christi 
passionem  meditar i,  et  quam  fructuosa  sit  meditatio  eius.  «  Cur- 
rite  gentes  ».  —  (14).  Oratio  ad  deum  patrem.  «  Domine  sancte 
pater,  propter  tuam  largitatem  ».  —  (15).  Meditacio  in  Parasceoe. 
«  Stabat  iuxta  crucem  Yesu  Maria  mater  eius.  0  domina  mea 
ubi  stas?  ».  —  (16).  Quod  contemplaticus  debet  appetere  bonum 
cuilibet,  et  prò  omnibus  solicite  deprecari.  «  Hec  est  contem- 
plative ».  —  (17).  Qui  contemplatious  non  reputat  alios  imper- 
fectiores  se.   «  Non  cessans  ».  —  (18).   Qualiter  homo  debet  se 


—  107  —  AsHB.  65 

ad  amorem  dei  exerciiare  et  quantum  possit  ignire  cor  suum. 
«  Quia  cor  contemplantis  ».  —  (19).  Qui  se  perfecte  odiai,  ut 
deum  perfecte  diligat.  «  Quia  ad  dilectionem  ».  —  (20).  Quo- 
modo  homo  mutetur  in  deum.  «  0  mirabilis  mutatio  []  Regula 
istius  capituli  bona.  Nullus  potest  bene  perfecte  cum  deo  esse 
qui  alicui  creature  affectum  ligatum  sive  inclinatum  habet  » 
(ce.  13'  — 41'). 
B.  Capitoli  non  rubricati.  —  (21).  «  O  domine  tu  te  michi  totum 
dedisti  ».  —  (22).  «  De  proximo  accipe  brevem  doctrinam.  Unum- 
quemque  hominem  de  mundo  reputa  te  ipsura  ».  —  (23).  «  Servus 
dei  numquam  debet  nec  aliquid  nec  aliter  cogitare  loqui  et  ope- 
rari,  quam  si  deum  facie  ad  faciem  videret  ».  —  (24).  «  Qui- 
cumque  vult  per  contemplationem  venire  ad  sumitatem  montis 
domini  ».  —  (25).  «  Ad  compaciendum  domino  Yesu  Christo 
crucifixo  II  Me  tecum  occidas  et  pariter  crucifigas  me,  a  te  am- 
plius  valeam  separari,  et  tecum  possim  vivere  in  eternum.  Amen  » 
(ce.  41  —  48). 
Vili.  (S.  Bernardi,  De  interiori  homine.  Desumiamo  questo  titolo  dal 
cod.  66,  n.  VI).  «  Multi  multa  sciunt  et  se  ipsos  nesciunt,  alios 
inspiciunt  et  se  ipsos  deserunt.  Deum  querunt  per*  ».  Lacuna 
per  mancanza  della  e.  48  (cfr.  il  cod.  66,  da  e.  67,  lin.  3  a  e.  67', 
lin.  19).  Ripiglia:  «  *deum  crfeatorem  adoro  ».  Fin.  «  Videas 
etiam  meridianum  solem  iustitie,  in  quo  sponsa  sponsum  pro- 
spicies  unum  eundem  deum  glorie,  qui  cum  deo  patre  et  spiritu 
sancto  vivit  et  regnat  per  omnia  secula  seculorum.  Amen  » 
(ce.  48  —  66). 

IX.  Apologia  sanate  et  venerabilis  riiem.orie  B(ernardi)  ahhatis  Cla- 

ravallis,  ad  Guilielmum  ahhatem  Claniacensem.  In  qua  primo 
tractat  contra  detractiones.  2°  cantra  super jluitates.  Sed,  obmissa 
hic  prima  parte,  hic  incipit  secunda.  «  Dicitur  et  veraciter 
creditur  ||  omnino  precor  et  supplico.  Vale  »  (Migne,  clxxxii, 
909  —  918:  cap.  viii  — xiii)  (ce.  66  —  72). 

X.  Epistola  sancii  Thome  de  Aquino  ordinis  fratrum  predicatorum, 

quomodo  studere  oporteat  in  scientie  thesauris.  «  Quia  quesisti 
a  me  ||  de  virtute  possis  ire  et  proficere  in  virtutem  usque  ad 
vitam  eternam  amen.  Deo  gratias  »  (e.  72  —  72'), 

XI.  Libellus  beati  Augustini  episcopi  de  contemplatone  deootissimus. 

In  dieci  capitoli.  «  Quoniam  in  medio  laqueorum  ||  ut  te  amem 
deum  meum  »  (ce.  72'  —  81). 

XII.  Libellus  alias  beati  Bernardi  de  scala  claustralium.  «  Cum  die 

quodam  corporali  manuum  labore  occupatus  ||  pacem  incommu- 
tabilem,   pacem  in  idipsum.  Omnis  gloria,   omnis  laus,  omnis 


ASHB.  65  —  108  — 

virtus,  omnis  sapientia  omnis  honor  sit  deo  patri  et  gloriose 
virgini  Marie.  Amen»  (ce.  81  —  87). 

XIII.  Incipìunt  Supputationes  Augustini.  - —  Prima  pars,  ad  contem- 
plandum  de  deo  patre  et  caritate  eius  quani  habuit  ad  nos.  «  Te 
patrem  ingenitum  ».  —  Incipit  2^  pars,  ad  contemplandum  de 
Christo  eterna  patria.  «  Spes  mea  Christe  ».  —  Incipit  tercia, 
uhi  viens  devota  ad  altiorem  contemplationis  gradum  ascendit. 

.  «  Benedic  anima  mea  domino  ||  Te  decet  ymnus,  tibi  debetur 
omnis  honor,  tibi  benedictio,  claritas,  tibi  gratiarum  actio,  tibi 
honor  et  virtus  et  fortitudo  deo  nostro  in  secala  seculorum. 
Amen  »  (ce.  87  —  102). 

XIV.  Humilis  confessio  peccatorum  et  indigni  laudatoris.  «  Ignosce, 
domine,  ignosce  pie  et  miserere  multe  imperfectioni  mee  \\  Beati 
qui  habitant  in  domo  tua,  domine  :  in  secula  seculorum  lauda- 
bunt  te»  (e.  102  —  102'). 

XV.  Incipiunt  preces  ardentis  desiderii,  ut  Jidelis  anima  solum  Chri- 
stum  possit  amare. 

1.  In  primis  "  Confitemini  domini  ".  f .  Deinde  que  sequuntur. 
«  lesu  nostra  redemptio  ||  impetrante  gloriosa  genitrice  domina 
mea  cum  omnibus  sanctis.  Amen  »  (ce.  102'  — 104'). 

2.  Hic  peccatrix  anima  gemit  nimis  et  dolet  videns  terram  suam 
sine  aqua,  et  idcirco  prò  desiderio  lacrimarum  deuotas  preces 
fundit  ad  domùnum.  Ps.  "  Quemadmodum  desiderat  ".  Ps.  "  lu- 
bilate  deo  omnis  terra  ".  «  0  Christe  domine  verbum  patris  j| 
da  mihi  effectum  petitionis  et  desiderii  mei  precibus  et  meritis 
omnium  sanctorum.  Amen»  (ce.  104'  — 106'). 

3.  Hic  optai  amore  nimio  mens  pia  datorem  omnium  honorum; 
deum  humiliter  rogai  ut,  divine  gratie  Julia  presidio,  liec  cer- 
ianier  valeat  agere  que  Aposiolus  dicit  :  "  Si  consurrexisiis  cum 
Christo  eie,  "  Psalmus.  "  Quam  dilecta  etc.  "  «  lesu  domine,  Yesu 
pie,  Yesu  bone  ||  beata  tui  visio  et  laudatio  in  secula  seculorum. 
Amen»  (ce.  106'— 107'). 

4.  Vir  desideriorum  et  celestium  contemplator,  presentia  fastidiens, 
futura  desiderans,  gemit  ex  fundo  cordis  et  plorai  cottidie,  do- 
lens  se  ibi  non  esse  ubi  dilectum  suum  reaelata  facie  mereatur 
videre,  sicut  scriptum  est  "  Cupio  dissolvi  et  esse  cum  Christo  ". 
Psalmus.  "  lubilate  deo  omnis  terra  ".  «  Christe  domine  virtus 
et  sapientia  patris  ||  Ipsum  laudo,  benedico  atque  adoro,  qui  vivit 
et  regnat  deus  etc.  »  (ce.  107'  — 109'). 

XVI.  Humilis  supplicano  peccatoris  in  tempore  angustie  et  necessitatis. 
«  Miserere,  Domine,  miserere  pie  mihi  misero  peccatori  \\  Scis 
omnia,  potes  omnia.  Amen»  (ce.  109'  — 110). 


—  109  —  AsHB.  65-66 

XVII.  De  passione  domini.  «  Hora  matutinali  in  orto  captus  et  tentus  |) 
Qui  ergo  locutn  ab  ipso  sanctificatum  polluit,  sacrilegium  com- 
mittit  »  (e.  110). 

XVIII.  Oratio  beati  Ambrosii  episcopi  ante  celebrationem  misse  a  sa- 
cerdote dicenda.  «  Summe  sacerdos  [|  Tunc  enim  me  de  te  sa- 
ciabis  sacietate  mirifica,  ita  ut  neque  esuriam  neque  sitiam  in 
eternum.  Amen.  —  Deo  gratias.  Finis  »  (ce.  110  —  111'). 

66  (139.  —  70). 
S.  Bernardo  e  altri.  Opuscoli  morali  e  ascetici.  Ritmi  yari. 

Merabran.  e  cartac,  sec.  XV,  m.  0,171  X.O;  120,  di  carte  82:  sono 
bianche  le  ce.  46,  47,  80  —  82.  Quadd.  sette,  di  dodici  carte  ciascuno 
(salvo  l'ultimo,  cui  sono  state  recise  le  ce.  8**  e  9^)  ;  membranacee, 
in  ciascun  quad.,  le  due  carte  estreme  e  le  due  centrali;  e  cartacee, 
le  intermedie.  Scrittura  miniita,  tutta  di  una  mano,  salvo  il  n.  iv.  A, 
che  è  incluso  dopo,  ma  da  mano  contemporanea,  in  una  carta  ri- 
masta bianca. 

Provenienza  Gianfilippi,  colla  segnatura  152  (D). 

Legatura  in  pelle  verde  ora  assai  sbiadita  e  tarmata. 

I.  Tractaius  sancii  Bernardi  de  edijìcanda  domo  spirituali  atque  in- 

teriori, et  de  nobilitate  conscientie,  et  de  septem  columpnis  in  ea 
erigendis.  Capitoli  trentotto.  «  Domus  hec  in  qua  habitamus  || 
celestium  potius  contemplatione  quam  terestrium  occupatione  » 
(ce.  1  —  25'). 

II.  Liber  sancii  (Ambrosii)  de  confliciu  oitiorum  et  viriutum.  «  Apo- 

stolica vox  clamat  per  orbem  (j  hunc  legendum  et  aliis  tradere 
debes,  ut,  abhorrendo  vitia  et  induendo  te  vestimentum  virtutum, 
possis  ad  regnum  perpetuum  pervenire  ec.  —  Explicit  liber  sancti 
Ambrosii  episcopi  de  conflictu  vitiorura  et  virtutum  »  (ce.  25'  —  34). 
(Il  nome  di  S.  Ambrogio  è  scritto  nel  titolo  in  rasura  da  mano 
moderna  ;  ma  nell'  Explicit  è  originale.  Il  cod.  30  di  questa  Col- 
lezione, essendo  mutilo  in  principio  e  in  fine,  non  ha  nome 
d'autore.  —  Cfr.  Migne,  xl,  1091  —  1106). 

III.  Istruzioni  a  un  sacerdote  intorno  alla  preparazione  alla  Messa; 

divise  in  dodici  punti,  con  in  fine  una  esposizione  del  Pater 
Nosier  e  della  prima  parte  deir.4ce  Maria.  «  Exigis  a  me,  frater 
carissime  et  dulcis  in  domino,  ut  circha  misse  officium.aliqua 
tibi  preparativa  depingam  ||  "Et  benedictus  fructus  ventris  tui  ", 
quem  tu  Virgo  humilis  casta  concepisti  ec.  ut  hunc  benedictum 
fructum  tuum,  quem  nobis  dulce  germen  produxisti,  munde  con- 
cipere,  innocenter  portare  et  in  cunctis  virtutibus  sancte  gene- 
rare merear,  Yesum  Christum  dominum  nostrum  »  (ce.  34  —  45). 


ASHB.    66  —    110   — 

IV.  Ritmi  vari. 

A.  InnocEìNtius  tertius,  in  libro  de  vilitate  et  condietione  hu- 
mane  nature. 

1.  «  Cur  mundus  militat  sub  vana  gloria  |]  Felix  qui  poterit  mun- 
dum  contemnere.  Amen»  (e.  48  —  48'). 

(Cfr.  Migne,  clxxxiv,  1314  — 1316  :  S.  Bernardi,  Opp.  sup- 
posititia;  Rythmus  de  contemptu  raundi,  dalla  quinta  strofa 
alla  fine). 

2.  «  Absque  timore  dei  vivens  homo  cuncta  timebit  ||  Si  dominum 
timeas  et  amas,  nil  periet  inde.  Amen  »  (e.  48'). 

B.  Bernardus. 

1.  Regola  a  ben  vivere.  —  (1).  «  Recte  vivendi  doctrinam,  sive  ca- 
vendi  |  Que  mala  sunt  multis  et  sepe  nocentia  stultis  ]  Pando  ec.  ». 

—  (2).  «  Hoc  tibi  sit  menti  carnem  superare  volenti  ».  —  (3).  «  Si 
cupis  esse  bonus  ad  sancta  negotia  pronus  ».  —  (4).  «  Est  caro 
damnosa  res  lubrica  res  villosa  ».  —  (5).  «  Si  vis  gaudere,  stu- 
deas  in  pace  scilere  {corr.  silere)  ».  —  (6).  «  Si  cuiquam  fari 
promiseris  aut  operari  ».  —  (7).  «  Ludere  ne  cures  quia  posses 
ledere  plures  ».  —  (8).  «  Cura  comedunt  fratres,  comedas  et 
tu  reverenter  ».  —  (9).  «  Stes  satis  in  cella  vitansque  plurima 
bella  ».  —  (10).  «  Occia  sic  obsunt  animas,  sic  ledere  possunt  ». 

—  '  (11)-  «  Cura  fatiunt  opera  fratres  comuniter  ulla  ».  — 
(12).  «  Numquam  despitias  alios,  sed  nec  maledicas».  —  (13).  «Ne 
valeas  ledi,  prelato  scraper  obedi  ».  —  (14).  «  Non  sis  ad  risum 
facilis  qui  vis  paradisum  ».  —  (15).  «  Si  Cristum  queris,  fugias 
vultum  mulieris  ».  —  (16).  «  Non  sit  araititia  (sic)  triplex  nimium 
tibi  trista  ».  —  (17).  «  Porticus  et  vici  tibi  scraper  sint  iniraici  ».  — 
(18).  «  Grata  raedella  tibi  patientia  sit  Crucifixi  ».  —  (19).  «  In  te 
sanctorura  vigeant  moderamina  morum  ».  —  (20).  «  Argue  te 
solum,  nec  index  sis  aliorum  ».  —  (21).  «  Si  quis  te  ledit  de- 
ridet  nec  tibi  cedit  ».  —  (22).  «  Cum  vadis  cubitum,  Crucifixi  fac 
tibi  signum  ».  —  (23).  «  Vir  reverende  bone,  qui  ferves  reli- 
giose (/.  religione)  ».  —  (24).  «  Passio  divina  tibi  scraper  sit  me- 
dicina ».  —  (25).  «  Orania  que  dixi  sint  laus  et  gloria  Cristi  ».  — 
(26).  «  Salve,  crux  sancta,  qua  dantur  raunera  tanta  ||  In  te 
cumfixura  rae  ducat  im  paradisum.  Amen»  (ce.  49  —  55'). 

2.  Visio  beati  Bernardi  de  anima  et  eorpore.  «  Noctis  sub  sci- 
lentio  tempore  brumali  |  Deditus  quodammodo  sompno  spiri- 
tuali 11  De  raorte  dura  cogito  contristor  et  conploro  1  Unura  est 
quod  raoriar  ;  et  térapus  ignoro  ;  1  Tertiura,  quod  nescio  quorum 
iungar  choro.  1  Sed,  ut  suis  merear  iungi,  deum  oro.  Amen  » 
(ce.  56  —  60'). 


—  Ili  —  AsHB.  66-67 

V.  Libar  devotissimus  de  corpore  Cristi.  Capitoli  otto.  «  Cum  quanta 

reverentia  corpus  Cristi  a  Jidelibus  sit  devote  recipiendum. 
r[".  "  Venite  ad  me  omnes  qui  laboratis  "  ec.  dicit  dominus  [| 
De  ohlatione  Christi  in  eruca  et  propria  resignacione.  Cap/'^ 
octavum.  Sicut  egometipsum  ec.  Ecce  ego  me  totum  obtuli  patri 
prò  te,  dedi  etiam  totum  corpus  meum  in  cibum  et  sanguinem 
in  potum,  ut  ego  totus  tuus  *  »  (ce.  61  —  66). 

VI.  Traetatus  sancti  Bernardi  abbatis  Claraoalensis  de  interiori  ho- 

mine,  quomodo  inveniat  daum.  «  Multi  multa  sciunt  [j  Videas 
etiam  meridianum  solem  iusticie.  In  quo  sponsum  tuum  sponsa 
prospicies,  unum  eodemque  {sic)  dominum  glorie,  qui  vivit  ec.  » 
(ce.  67  —  79). 

67  (140.  —  72). 

Sermoni  di  Padri  per  le  domeniche  e  le  altre  feste  dell'anno. 
Estratti  di  Omelie  e  di  trattati  biblici.  Spicilegio  Cassinese. 

Cartac,  sec.  XVI,  m.  0,210  X  0,140,  di  carte  xvij  (num.  mod.)  e 
283  (num.  ant.)  :  ma  di  queste  manca  la  133  con  mutilazione  del  testo. 
Le  oc.  j  —  xvij  sono  divise  in  due  quadd.  (j  —  viiij,  frammentario  ; 
X  —  xvij):  le  ce.  1 — 283  in  28  quadd.  non  numerati,  generalmente 
di  carte  dieci  ciascuno,  salvo  che  i  quadd.  i  (ce.  1  — 12)  e  xviii 
(oc.  173  — 184)  sono  di  dodici  carte:  al  quad.  xxii,  di  carte  dieci 
(ce.  215  —  224)  è  stata  aggiunta  con  una  linguetta  la  e.  225:  e  il 
quad.  u.ltimo  è  d'otto  carte  (ce.  276  —  283).  La  scrittura,  umanistica 
acuta,  sebbene  presenti  qua  e  là  alcune  disuguaglianze,  pare  da 
attribuirsi  tutta  ad  una  sola  mano  e  a  scrittore  verosimilmente 
dell'alta  Italia. 

Notinsi  queste  date  :  1507,  giugno  2  (e.  78)  ;  1507,  agosto  18,  19, 
ottobre  13,  in  Montecassino  (ce.  137',  140,  150');  1509,  settembre  22, 
dicembre  2,  in  Montecassino  (ce.  269,  184)  ;  1512,  maggio  4,  in  Na- 
poli (e.  39).  E  nei  quadd.  preliminari,  apposti  al  codice,  quando 
questo  era  già  formato,  leggesi  a  e.  ij  '  «  hoc  anno  1517  »  ;  e  in  una 
ricetta  medicinale,  inserita  anche  più  tardi,  (e.  ij)  è  la  data  :  «  1526, 
de  mense  octubris,  Mantue  ».  Posti  questi  elementi,  possiamo  ar- 
guirne: che  il  testo  è  stato  scritto  tra  il  1507  e  il  1512,  in  quadd. 
sciolti  e  in  gruppi  distinti  (onde  si  spiegano  anche  certe  trasposi- 
zioni nella  copia  di  alcuni  testi:  cfr.  nn.  i,  6,  7,  9;  iii,  4,  5,  e  la 
disordinata  successione  delle  date  di  copia)  ;  che  in  molta  parte  la 
materia  è  stata  esemplata  da  codici  antichi  di  Montecassino:  che 
non  più  tardi  del  1517  il  cod.  fu  messo  insieme,  fattovi  l'indice,  e 
appostevi  le  tavole  e  i  computi  cronografici. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Note  di  Se.  Maffei  nel 
dorso  del  cod.  Segnature:  410.  93  (D). 

Legatura  in  pergamena. 

A.  Frammento  d' indice  del  libro,  mancante  del  principio  (ce.  j  —  ij). 

B.  Tavole,  Computi  e  Note  cronografiche. 

1.  Avvertimento  preliminare   alle    Tabulae   Terminoruni,   seguito 
da  questa  nota  :  «  Nota  ad  inveniendum  litteram  prò  pronun- 


ASHB.  67  _  112  _ 

tianda  luna  im  martilogio  (sic)  :  accipe  aureum  numerum  anni 
currentis;  et  illi  numero  adiunge  tria:  ut  in  hoc  exemplo:  1517 
currit  prò  aureo  numero  17.  adiunctis  tribus  fìunt  20.  Littere 
martirologii  sunt  19.  ergo  prima  littera,  scilicet  A,  currit  hoc 
anno  1517  »  (e.  ij'). 

2.  Tabulae  terminorum,  dall'anno  1515  al  1591  (ce.  iij — iiij). 

3.  Tavole  mensili  da  gennaio  a  novembre  (il  dicembre  manca  per 
mutilazione  del  quaderno),  dove  per  ciascun  giorno  del  mese 
sono  notate  Hore  e  Minuta  Ortus  solis,  Hore  e  Minuta  Nonarum 
(ce.  iiij'  — viiij'). 

4.  Tavole  dei  novilunii,  con  questa  nota  preliminare.  «  Si  cupis 
nosce  {sic)  quando  renovatur  Luna,  tolle  aureum  numerum  ilio 
anno  currentem,  et  reperies  in  subscripta  tabula,  quo  die  bora 
et  puncto  renovatur  luna  singulo  mense»  (ce.  x'  —  xv). 

5.  Computi,  generalmente  in  versi.  «  Ad  inveniendum  aureum  nu- 
merum. Ignorans  numerum  ||  Z)ee^ara^i"o  carminum  supra  posi- 
torum  ec.  In  prima  littera  lanuarii  ec,  exceptis  aliquibus  locis, 
ut  patet  in  versibus  »  (ce.  xv  —  xvij  :  la  e.  xvij  '  è  bianca). 

C.  Ricette  medicinali  inserite  dopo  in  ispazi  rimasti  bianchi.  (Sebbene 
siano  scritte  in  fretta,  la  mano  sembra  uguale).  —  Ad  expel- 
lendam  fehrem  quartanam  (e.  ij).  (Notisi  questa  data:  «  Ego 
expertus  sum  in  me  et  liberatus  sum  de  anno  1526  de  mense 
octobris  Man  tue.  Deo  gratias.)  —  Ad  squinantiam.  —  Ad  pleu- 
resim.  —  Pro  dolore  laterum.  —  Pro  stomacho  (e.  x). 

I.  Per  le  domeniche  e  le  altre  feste  dell'anno.  Sermoni  ed  Estratti. 

1.  "  Diligite  inimicos  vestros.  "  Mathei,  5.  XJnde  beatus  Augustinus. 
«  Diligere  inimicos  deus  precepit  \\  eternam  mortem  ».  —  «  Non 
virtus  sed  causa  virtutis  ||  quum  verum  iter  amiseris  »  (e.  1). 

2.  Luce,  lo.  De  filio  prodigo,  qui  cupiehat  implere  ventrem  de 
siliquis  ec.  U'nde  Hieronimus.  «  Possumus  siliquas  |j  ferro  acu- 
tissimo desecamus  »  (e.  1  —  1'). 

3.  Feria  4.*  post  dominicam  de  Passione.  "  Facia  sunt  Encenia 
in  Herosolimis.  "  Augustinus.  «  Quisquis  ad  sumendum  cibum  j| 
Si  tantos  labores  cum  avaris  portat  cupiditas,  nobiscum  non 
portat  caritasl  Evangelium  intendite  »  (e.  1'). 

4.  Sermo  sancii  Leonis  pape  in  quadragesima.  «  Hebreorum  qun- 
dam  (l.  quondam)  populus  H  in  sacramento  reformationis  hu- 
mane.  Per  Christum  ec.  »  (ce.  2  —  4). 

5.  Dominica  <?.*  Adcentus  Domini.  "  Quum  audisset  Johannes  in 
vinculis  opera  Christi.  "  Sermo  sancii  Augustini  episcopi.  «  Jo- 
hannes inquit  II  assignare  solus  meruit  mundi  salvatorem  ec.» 
(ce.  4'  — 6'). 


—  11.3  —  AsHB.  67 

6.  Sermo  sancii  Fulgentii  episcopi  in  solemniiate  sancii  Siephani 
proihomariiris.  «  lesus  filius  Naue  in  heremo  pugnabat  ||  nisi 
prò  tuis  inimicis  oraveris  conversus  ad  dominum  lesum  Chri- 
stum,  cui  est  honor  ec.  »  (ce.  6'  —  7';  9  —  9'). 

7.  Sermo  in  Advéhiu  domini  nosiri  lesu  Chrisii.  «  Carissimi  fra- 
tres,  satis  habondeque  dixisse  me  credo  \\  ut  regnum  possimus 
dirripere  salvatoris.  Qui  vivit  ee.  »  (ce.  9'  — 10',  8). 

8.  Sermo  de  Adveniu  Dom,ini.  «  Audistis,  fratres  carissimi,  dum 
cum  hostibus  dimicaret  lesus  Naue  ||  nunquam  dominum  gloriae 
necasset  »  (e.  8  —  8'). 

9.  Sermo  de  Adveniu.  Sine  principio.  «  Zacharias  de  Christo  et 
ecclesia  sic  inquit  []  usque  ad  mortem  prò  dei  lege  certa  veruni.  — 
Explicit»  (ce.  8',  11  — 12'j. 

10.  In  Epiphania  Domini.  Sermo  sancii  Gregoru  Nazanzeni  magni 
theologi.  (In  margine  è  questa  nota  :  «  Apud  graecum  codicem 
est  theophania,  et  in  nativitate  domini  est  hic  sermo  ».  — 
Alcuni  passi  del  testo  greco  sono  riferiti  nei  margini  delle 
ce.  13  — 14).  «  Christus  nascitur,  gloriamini  ||  in  quantum  vin- 
ctis  in  carne  possibile  est.  Per  Christum  ec.  »  (ce.  13  —  22). 

11.  Sermo  sancii  Gregoru  Nazanzeni  diciiis  Apologeiicus,  idest 
saiisfaciionalis,  de  Epiphania  domini  nostri  lesu  Chrisii.  «  Ite- 
rum  lesus  meus  et  iterum  misterium  ||  lux  vestra  fulgeat  coram 
hominibus.  Per  Christum  ec.  »  (ce.  22  —  32'). 

A  e.  23,  marg.  inf.,  è  un  epigramma  col  titolo:  Bacchus  de 
se  ipso. 

12.  Sermo  sancii  Gregoru  presbiieri  Aniiochiae  de  Epiphania  do- 
mini lesu  Chrisii.  «  Veri  amatores  Christi  [[  ipsum  igitur  audite 
qui  mecum  et  cum  eodem  spiritu  sancto  in  trinitate  perfecte 
vivit  ec.  »  (ce.  32'  — 36'). 

13.  Sermo  sancii  Fulgentii  de  Epiphania.  «  Post  illam  solemni- 
tatem  j]  insistentes  operibus  iustis.  —  Explicit.  die  4  maii  1512. 
Neapoli  »  (ce.  36'  —  39). 

14.  Sermo  sancii  Leonis  pape  de  Naiiviiaie  redempioris  nostri  do- 
mini lesu  Christi.  «  Incarnationis  divine  misterium  []  in  domo 
dei  semper  esse  possitis.  Amen»  (ce.  39  —  42). 

15.  "'  Si  manseriiis  in  verbo  meo  ec.  "  Ioannis  8.  Unde  Augustinus. 
«  Cognoscetis  veritatem  ||  liberos  vos  faciet.  —  Finis  »  (e.  42 — 42'). 

16.  "  Fratres  videte  iiaque  quomodo  caute  ambuleiis  ec.  ""  Ad  Ephe- 
sios.  Cap.°  5."  Domina  (1.  Dominica)  20  post  Penihecosien. 
Sermo  sancii  Augustim  episcopi.  <  Apostolus  cum  legeretur  \\ 
ad  eterna  mereamur  pervenire  premia.  Prestante  domino  nostro 
lesu  Christo  etc.  »  (ce.  43  —  46). 

Laur.  Ashb.  —  I.  8 


ASHB,  67  _  114  _ 

17.  "  Viriliter  age  ec.  "  Versus  psalmi  26.  Sermo  saneti  Augustini. 
«  Frequenter,  fratres,  cum  psalmista  [|  coronent  vincentes  » 
(ce.  46  —  48'). 

18.  Omnes  qui  volunt  pie  vivere  in  Christo,  perseeutionem  paciuntur. 
Sermo  sancii  Augustini  episcopi.  «  Scire  et  intelligere  debe- 
mus  Ij  premium  mereamur.  Quod  ipse  prestare  dignetur  ec.  » 
(ce.  48'  — 51). 

19.  "  Vigilate,  quia  nescitis  dieni  neque  horam.  "  Sermo  saneti  Au- 
GUSTiiNi.  «  Fratres  quod  audistis  monentem  scripturam  |j  qui  in 
altis  habitat  et  humilia  respicit,  lesus  Christus  dominus  noster, 
qui  cum  patre  ec.  »  (ce.  51  —  53). 

20.  lohannis  21."  "  Dixit  lesus  Simoni  Petro:  Simon  lohannis,  di- 
ligis  me  etc.  "  Sermo  sancii  Augustini  in  Vigilia  apostolorum 
Petri  et  Pauli.  «  Presens  evangelica  lectio  \\  que  nulla  morta- 
lium  possunt  extimatione  taxari  »  (ec.  53  —  58'). 

21.  Dominica  16  post  Pentecosten.  Sermo  sancii  Augustini.  ''  Fra- 
tres obsecro  vos  ne  deficiatis  in  tribulationibus  ec.  "  «  Apostolum 
audivimus,  psalmum  audivimus  |)  Magna  scientia,  ista  confi- 
dentia.  —  Explicit.  Deo  gratias.  Amen»  (ce.  58'  —  62'). 

22.  Sermo  sancii  Io,  Chrisostomi  de  verbis  Apostoli.  "  Obsecro  vos 
ne  deficiatis  ec.  "  Ad  Epheseos  3.°  cap.°  «  Apostolus  Paulus  lo- 
quiturjlquia  incertus  est  exitus  »  (ec.  63  —  64'). 

23.  "  Fratres  obsecro  vos  ego  vinctus  in  domino,  ut  digne  aiyibu- 
letis  ee.  "  ad  Ephesios.  Sancii  Hieronimi  sententia.  «  Digne  vo- 
catione  ambulare  [|  videant  comparatione  nescire  »  (e.  65  —  65'). 

24.  Dominica  14  post  Pentecostem.  Sermo  sancii  Augustini  epi^ 
scopi  super  epistolam  ad  Galatas.  5.°  cap."  «  Fratres,  spiritu 
-ambulate.  —  Apostoli  verba  dico  |1  De  nullo  enim  iaeente  despe- 
randum  est  sub  tali  suscitatore.  —  Explicit»  (ce.  65' — 69). 

25.  Ex  traetatu  sancii  Hieronimi.  (Domenica  predetta,  sullo  stesso  ar- 
gomento). «  Dico  autem:  Spiritu  ambulate  ec.  —  Et  hoc  secundum 
superiora  dupliciter  accipiendum  ||  sed  spiritum  allegorie  sequi- 
.  tur  previantem.  —  1507.  Explicit.  4"*  nonas  iunii  »  (ce.  69  —  78). 

26.  Dominica  octava  post  Pentecosten.  "  Fratres  debitores  sumus 
non  carni.  "  Ad  Romanos.  8.  Sermo  sancii  Augustini  episcopi. 
«  Verbi  dei  altitudo  []  eoheredes  autem  Christi,  conversi  ad  Do- 
minum  »  (ce.  78  —  85). 

27.  Sermo  Origenis.  (Domenica  predetta,  sullo  stesso  argomento). 
«  Debitores  sumus  ee.  —  Spiritus  Christi  habitare  in  nobis  1|  here- 
ditatis  gloriam  consequamur.  —  Explicit»  (ce.  85  —  86'). 

28.  Dominica  7."  post  Pentecosten.  "  Humanum  dico  ee.  "  Ad  Ro- 
manos. 6.°  Sermo  sancii  Augustini.  Posi  longam  digressionem. 


—  115  —  AsHB.  67 

«  Prestitit  dominus  deus  noster,  cui  gratias  simul  agimus,  ut 
videremus  vos  et  videremur  a  vobis  [1  tria  hominum  genera 
odit  deus  »  (ce.  86'  — 90). 

29.  Item  unde  supra.  Sermo  Origenis.  «  Humanum  dico  ec.  —  Pu- 
dorem  quendam  per  hec  incutit  Apostolus  \\  habent  vitam  eter- 
nam,  —  Explicit  »  (ce.  90  —  92). 

30.  AuGUSTiNUs  in  quodam  sermone  apostolorum  Patri  et  Pauli. 
«  Dies  malos,  fratres,  nos  facimus  \\  nobis  non  respicientibus 
que  videntur,  sed  que  non  videntur.  —  Finis  »  (e.  92  —  92'). 

31.  Sermo  divi  Augustini  in  dominica  qua  loh  hy storia  ponitur.  Ps. 
"  Esultate  iusti  in  domino.  "  «  In  dei  laude  gaudere  ||  non  me- 
dico consilium  prebeamus  conversi  ad  dominum.  —  Explicit  » 
(ce.  93  —  98). 

32.  Sermo  sancii  Io.  Chrisostomi.  (Domenica  predetta).  «  Et  dixit 
Dominus  ad  Diabolum:  Animadvertisti  ad  puerum  meum  lob?  — 
Laudat  lob  sanctissimum  dominus  ||  cum  uxore  et  filiis  vixit.  — 
Explicit»  (ce.  98  —  100'). 

33.  Feria  sexta  leiunii  septimi  mensis.  Sermo  sancii  Ioannis  Cri- 
sostomi. €  Si  homo  priscam  sui  originem  |1  meruerit  separari.  — 
Explicit»  (ce.  100'  — 102'). 

34.  Sermo  sancii  Maximi  episcopi.  Feria  4.*  leiunii  sepiimi  mensis. 
«  Non  semper,  fratres  dilectissimi,  suavitate  !|  vita  correctiore 
commendat.  —  Explicit»  (ce.  102'  — 104'). 

35.  Sermo  saneti  Ambrosh  achiepiscopi  (sic),  de  duplici  ientaiione. 
«  Duplex  est  temptationum  species  ||  Per  eum  qui  vos  vocavit 
Christum  lesum  ee.  —  Explicit»  (ce.  104'  — 112). 

36.  Dominica  IS.*  post  Peniecosien.  "  Fratres  si  spirita  vioimus  ec.  " 
Ad  Gallatas.  6.°  Ieronimus.  «  Utamur  hoc  testimonio  \\  maxime 
autem  ad  domesticos  fidei  »  (ce.  112  — 120'). 

37.  Item  unde  supra.  Sermo  sancii  Augustini  episcopi  ec.  «  Fratres 
si  preocupatus  II  nihil  potestis  facere  »  (ce.  120'  — 123'). 

38.  Dominica  18  post  Penteeosten.  Ad  Ephesios.  4.°  Sancii  Hie- 
RONiMi  sermo.  «  Fratres  renovamini  ec.  —  Nec  in  sensu  reno- 
vamur  II  quidem  sindi  {sic)  potest  »  (ce.  123'  — 127). 

39.  Dominica  20  post  Penteeosten.  Ad  Epheseos.  o.°  Capitalo.  Ex 
iractatu  dici  Hieronimi.  «  Fratres  videte  ergo  quomodo  caute 
ambuletis  ec.  —  Recte  Ephesiis  [j  illum  timemus  offendere  » 
(ce.  127  —  130'). 

40.  Dominica  21  post  Pentecostem.  Ad  Ephesios.  6."  Hieronimus. 
«  Fratres  confortamini  in  domino  ec.  —  Scio  in  greco  ||  quod 
est  verbum  dei.  —  Explicit.  In  Casino,  die  18  augusti  1507  » 
(ce.  130',  132',  134  —  137').  —  Lacuna  nel  testo  da  «  intellexisse 


ASHB.   67  _   116  — 

apostolum  »  a  «  de  quo  loquitur  deus  »  per  mancanza  della  e.  133 
(cfr.  Migne,  xxvr,  546  —  547). 

41.  Dominica  7/  post  Pentecosten.  Sermo  saneti  Io.  Chrisostomi 
super  verbìs  ecangelii  Matìiei  7."  "  AUendite  a  falsis  Prophe- 
tis  ec.  "  «  Omnibus  notum  est  ||  facite  quodcumque  iubetur.  — 
Explicit.  In  Casino.  19  augusti  1507»  (ce.  137'  — 140). 

42.  Dominiea  10^  Seeundwn  Lucam,  capìtulo  12.  "  Quum  appro- 
pinquasset  lesus  Hierusalem  ec.  "  Ex  omelia  sanati  Gregorii 
pape.  «  Sciendum  nobis  est  ||  et  compatiendo  proximo  ». 

Segue,  a  capoverso,  quest'  annotazione  :  «  Sequitur,  Qualiter 
Martirius  monachus,  putans  se  portare  leprosura  ad  monaste- 
rium,  dominum  portavit  lesum  »  (ce.  140  — 141'). 

43.  Dominica  19.  "  Aseendens  Jesus  in  naviculam  ec.  "  Matìiei  9." 
Chrisostomus.  «  Que  causa  est  ||  longinquitate  langoris  »  (e.  142). 

44.  "  Aceedens  unus  ad  lesum  ec.  "  Mathei,  19,"  eapitulo.  Crisosto- 
Mus.  «  Quam  sapienter  ait:  Serva  manda  (s,ie)  (|  dominus  dicit: 
Quam  difficile  dives  in  regnum  celorum  etc.  »  (e.  142  — 142'). 

45.  Sermo  sancii  Iomannis  Chrisostomi  in  festo  sanctorum  apo- 
stolum Petri  et  Pauli.  «  Hodie  nobis  terra  ||  ac  pietate  insignes. 
Ideoque  prò  bis  gratias  agamus  ee.  »  (ce.  143  — 147'). 

46.  Dominica  1 7  post  Pentecosten.  "'  Cum  invitatus  fueris  ad  nu- 
ptias  ec.  "  Luce.  Super  his  verbis  quidam  sic  dicit.  «  Nota  quod 
tria  sunt  damna  |]  et  versum  est  caput  in  caudam  »  (e.  147'). 

47.  Sermo  sancti  Gregorii  Nazanzeni  episcopi  in  laudem  sancii 
Pauli  apostoli.  «  Grande  impedimentum  ||  Christum  misericordem 
accedentibus  facit.  Cui  sit  gloria  ec.  —  Explicit  Sermo  ec.  Ca- 
sini. 13  octobre  1507»  (ce.  148  —  150'). 

48.  Sanctus  Basilius,  inexpositione  proverbiorum  Salomonis.  «  Pro- 
verbiorum  nomen  \\  voluntatem  dicentis  insinuat  »  (e.  150'). 

49.  Ad  Romanos.  8."  «  Existimo  quod  non  sunt  condigne  pas- 
siones  11  frangi  et  non  flecti  possunt  »  (ce.  150'  — 152'). 

50.  Sermo  sancti  Basilii  de  anima  custodienda.  «  Sermonis  nobis 
usum  II  Attende  ergo  tibi,  ut  possis  attendere  deo.  —  Finis  » 
(ce.  153  —  161). 

51.  "  Audiens  sapiens  sapientior  erit  ec.  "  Proverbiorum  p."  C."  Ex 
quodam  sermone  sancti  Basilii.  «  Intelligens  gubernationem 
acquiret.  —  Omnis  homo  [|  portum  divine  voluntatis  in  Christo 
lesu  ec.  »  (ce.  161  — 162'). 

52.  Leetio  sancti  Evangelii  seeundum  Matheum.  "  In  ilio  tempore. 
Dixit  Simon  Petrus  ad  lesum.  Ecce  nos  reliquimus  ec.  "  Omelia 
Origenis.  «  Qum  (sic)  cuidam  adolescenti  ||  possidebit  vitam 
eternam  »  (ce.  163  — 166'). 


—   117   —  ASHB.  67 

53.  In  saneto  Penteeostes  die.  Seeundum  loannem.  "  Si  quìs  dilìgit 
me  etc.  "  Omelia  saneti  Gregorii  pape.  «  Libet,  fratres  caris- 
simi, evangelice  verba  lectionis  ||  non  relinquitur  sed  datur  per 
dominum  nostrum  lesum  Christum  ec.  »  (ce.  166'  — 172'). 

54.  In  solemnitate  Transjigurationis  domini  nostri  lesu  Christi.  Ser- 
mo saneti  Effrem  monachi  et  diaeoni.  «De  regionibus  messis  gau- 
dium  II  regnum  et  imperium  nunc  et  semper  ec.  »  (ce.  172'  — 177). 

IL  Tractatus  sancti  Ambrosii  episcopi  et  doctoris  irrefragabilis  in  lau- 
dem  sancte  et  individue  trinitatis.  «  Nullus  qui  sanum  ||  unitate 
iungimus.  — Explicit.  Deo  gratias.  Amen.  — Suprascriptus  tracta- 
tus sancti  Ambrosii  in  laudem  ee.  scriptus  est  in  sacro  Monasterio 
Casinensi  die  2."  Decembris  1509.  Laus  Deo  »  (ce.  177  — 184). 
(Cfr.  Migne,  xvir,  509  —  522.  Il  testo  del  presente  codice,  che 
non  ha  distinzione  di  capitoli,  termina  a  mezzo  il  cap.  xi  della 
detta  edizione,  che  ne  ha  xxxv). 

III.  Altri  estratti. 

1.  Ex  quadam  omelia  sancti  Gregorii  pape  (in  Math.  xii,  46).  Le- 
gitur  autem  in  festioitate  sancte  Felicitatis  m,artiris.  «  Sequamur 
fratres  ||  carnalia  desideria  in  mente  trucidamus  »  (e.  184'). 

2.  Sentenze  estratte  da  S.  Girolamo  e  da  S.  Agostino  (e.  184'). 

IV.  S.   Pier  Damiano.  Epistole  ovvero   Opuscoli.   (Ne  indichiamo   i 

principi,  coi  richiami  al  Migne). 

1.  Epistola  Petri  Damiani  seu  Petri  Cardinalis  Ostiensis  episcopi 
ad  Desiderium  tane  Casinensem  Abbatem  et  Cardinalem,  po- 
stea  vero  Papa  Victor  dietus  est  ec.  «  Arehangelo  monachorum 
Desiderio  Petrus  peccator  monachus  servitutem.  Non  ignorare  te 
patior  »  (Migne,  cxlv,  559  —  572:  opuse.  xxxiii)  (ce.  185  — 194). 

2.  Epistola  eiusdem  P.  D.  ec.  Saneto  Casinensi  monasterio,  de 
quibusdam  mìraeulis.  «  Domino  Desiderio  Arehangelo  mona- 
chorum ec.  Petrus  peccator  ec.  Dum  in  meo  pectore  »  (Migne, 
CXLV,  571  —  584:  opuse.  xxxiv)  (ce.  194  —  202'). 

3.  Item  epistola  eiusdem  P.  D.  ee.  ad  Casinensis  Cenobii  Abbatem 
Desiderium  et  cardinalem,  de  nonnullorum  animalium  piscium 
et  aoium  naturis  morali  interpretatione  eleganter  discussis.  Est 
sine  principio.  «  *  Mollis  et  dissoluta  quelibet  anima  »  (Migne, 
CXLV,  774  —  792:  opuse.  lii,  da  metà  del  cap.  12  alla  fine.  Seb- 
bene il  testo  del  nostro  cod.  abbia  lettera  maiuscola  in  prin- 
cipio, il  primo  periodo  è  acefalo  :  «  Sed  hanc  sarra  dum  perse- 
quitur,  deficit:  quia  mollis  et  dissoluta  ee.  »)  (ce.  202 '  — 216). 

4.  P.  D.  monachi  ec.  epistola  ad  Cluniacensem  monasterium  missa. 
«  Vere  sanctis  ee.  Petrus  peccator  ec.  Nolo  vos  lateat  »  (Migne, 
cxLiv,  378  —  386:  epp.  v,  5)  (ce.  216  —  221',  224). 


ASHB.    67  —    118   — 

5.  Epistola  P.  D.  ec.  ad  Cenobium  casinense,  de  obseroatione  sexte 
Feriae.  «  Sanctis  fratribus  ee,  Petrus   peccator  ee.  Observatio 
sexte feriae»  (Migne,  cxlv,679 — 686:  opusc.  xliii)  (ce.  224 — 224', 
223  —  223',  222  —  222',  225  —  225'). 
(Vedi  anche  il  n.  XI). 

V,  Pietro  Diacono,  monaco  cassinese. 

1.  Omelia  Petri  Diaconi  monachi  Casinensis  in  festo  sanctissimi 
patria  nostri  Benedicti.  Ha  per  testo  la  lezione  evangelica  *  Nemo 
accendit  lucernam  "  (Lue.  xi,  33).  «  Lectio  sancti  evangelii,  que 
hodie  vestris  auribus  insonuit  ||  corpus  lonate  de  sepulchro  tra- 
hentem  foras  proyciebant  »  (ce.  226  —  237'). 

(Edita  pei  tipi  di  Montecassino,  1870,  dal  Cod.  Casin.  361,  col 
titolo  :  Petri  Diaconi  monachi  Casinensis  in  festo  S.  Benedicti 
abhatis  Sermo  mine  primo  in  lucem  editus.  In  4",  di  pp.  11). 

2.  Omelia  per  l'ottavario  di  S.  Benedetto.  (Di  séguito  alla  prece- 
dente, e  senza  titolo).  «  Egregii  atque  preciosissimi  confessoris 
Benedicti  octavum  festivitatis  diem  eiusque  sacratissimi  corporis 
inventionem  hodie  colimus  ||  in  Cananitidem  terram  tumulandum 
deducit.  Et  nos  ergo,  fratres,  suppliciter  redemptoris  nostri  fla- 
gitemus  clementiam,  quo,  destructis  vinculis  mortis,  bona  domini 
in  terra  viventium  cum  eodem  patre  sanctissimo  videre  feliciter 
mereamur  ec.  Amen.  —  Explicit  »  (ce.  237'  —  256'). 

3.  Idem  qui  supra  Petrus  Diaconus,  in  Libello  de  Viris  illu- 
stribus  Monasterii  Casinensis.  «  Benedictus  monachorum  insti- 
tutor  II  a  toto  orbe  venerabiliter  honoratur  »  (Migne,  CLXxni, 
1010  —  1012:  cap.  i)  (e.  257). 

VI.  In  quadam  Cronica  Casinensi  hec  habentur,  «  Bonitus  post  san- 

ctissimum  patrem  Benedictum  quintus  abbas  Casinensis  fuit  [] 
Casca  enim  antiquitus  dicebatur,  vetustior  res  »  (e.  257  —  257'). 
Vii.  Versi  in  onore  di  S.  Benedetto. 

1.  Prologus  Pauli  Diaconi  et  monachi  in  subsequentes  versus  de 
miraculis  sanctissimi  patris  nostri  Benedicti.  «  Diebus  lusti- 
niani  ec.  ».  —  Versus  eiusdem  Pauli  Diaconi.  «  Ordiar  unde  tuos  {| 
sint  precor  apta  tibi  »  (Migne,  xcv,  468  —  472)  (ce.  257'  — 259'). 

2.  Precatio  prò  se  et  aliis.  «  Hunc  venerande  pater  ||  sit  tibi  laus 
et  honor.  A(men)  »  (ce.  259'  — 260). 

3.  Alias  Prologus  eiusdem  Pauli  Diaconi.  «  Libet  me  breviter 
referre  ec.  »  —  Marci  poete  discipuli  patris  nostri  Benedicti  in 
eius  laudem  incipiunt  carmina.  «  Ceca  profanatas  ||  pectora  bruta 
tui.  —  Expliciunt»  (Migne,  lxxx,  183  —  186)  (ce.  260  —  261'). 

4.  Item  Versus  saneti  Bertarii  abbatis  et  martiris  de  miraculis 
almi  patris  nostri  Benedicti.  —  (1).  «  0  Benedicte  pater  [|  semper 


—   119   —  ASHB.  67 

in  orbe  fuit  ».  (È  assai  più  ampio  del  testo  contenuto  in  Migne, 
cxxvi,  975  —  978,  con  varianti  anche  nei  distici  corrispondenti.) 
(ce.  261  —  264').  —  (2).  Precaiio  prò  se  et  aliis.  «.  Euge  pater 
sancte  |]  sine  fine  coronas  »  (cfr.  Migne,  ivi,  978)  (ce.  264' — 265). 
Vili.  Dai  Gesta  di  S,  Bertario  abate.  «  Legitur  in  gestis  sancti  Ber- 
TARii  abbatis  Casinensis  et  raartiris,  quod  abbas  Casinensis 
istis  precipuis  titulis  decorabatur  :  Patriarcha  Sacre  Religionis  || 
et  tamen  non  sibi  tantum  sed  et  nobis,  quia  quotidie  orat  prò 
nobis.  Amen  »  (e.  265  —  265'). 

IX.  Carmina  Petri  Damiani  ec.   (Cinque   esametri.)   «  Sepe  saluti- 

feram  |]  sotii  nec  labe  tenetur  »  (e.  265'). 

X.  Infraseripta  mirabilia,  que  referuntur  in  laudem  sancti  Thome 

apostoli,  reperi  in  quodam  libro  antiquissirno  in  Bibliotheca 
Sacri  cenobii  Casinensi.  «  Temporibus  antiquis  |]  Thomam  apo- 
stolum  suum  operari  dignetur.  Cui  est  honor  ec.  Amen.  —  Explicit 
—  Scripta  in  Casino  Monte,  die  22  septembris  1509.  Deo  gratias. 
Amen  »  (ce,  266  —  269). 

XI.  Altre  epistole  di  S.  Pier  Damiano. 

1.  P.  D.  Hostiensis  episcopi  epistola.  «  Domino  A.  venerabili  Ar- 
chiepiscopo Petrus  peccator  ec.  Quia  novi  sanctam  mentem  » 
(Migne,  cxLv,  584  —  590:  app.  all'opusc.  xxxiv)  (ce.  269'  — 273'). 

2.  «  Domino  Ioanni  religioso  viro  Petrus  peccator  ec.  Quod  epi- 
scopatum  me  relinquere  »  (Migne,  cxliv,  413  —  414  :  epp.  vi,  27) 
(ce,  274  —  275). 

3.  «  Domino  Stephano  religioso  viro  Petrus  peccator  ec.  Quum  in 
psalmodie  studiis  1|  perciperet  medici nam  ».  (È  soltanto  la  prima 
parte  dell' ep.  29  del  libro  vi,  in  Migne,  cxliv,  419  —  420) 
(e.  275  —  275'). 

XII.  Brevi  estratti.  —  Leo  papa,  in  sermone  de  Epiphania.  —  Zelus 

et  caritas  sancti  Ambrosii  erga  subditos.  —  Landulphus,  in  libro 
de  vita  Christi.  —  Augustinus  (ce.  275  —  276). 

XIII.  IsiDORUS,  in  libro  3.°  sententiarum,  capp.  61  —  66.  «  De  oppres- 
soribus  pauperum.  Iniqui  dum  constantiam  ]j  De  vite  exitu.  Quam- 
vis  sancti  ec.  letificandos  concludit  »  (ce.  276'  —  278'). 

XIV.  Da  S.  Agostino. 

1.  Estratti.  —  lohannis  16."  "  Si  quid  petieritis.  "  —  In  vigilia 
Ascensionis.  lohannis.  17."  "Pater  clarijica  "  (ce.  278'  —  279). 

2.  Seeundum  Lucam.  1 1.°  "  Quis  vestrum  habebit  amicum,  ec.  "  Ome- 
lia saneti  Augustini  episcopi.  «  Audivimus  nos  exhortantem  1|  in 
terra  exerceantur, in  celo  coronentur.  — Explicit»  (ce.  279' — 282). 

XV.  Sentenze  estratte  da  S.  Girolamo  (ce.  282,  283':  le  ce.  282'  — 283 

sono  bianche). 


AsHB.  68-69  .  _  120  — 


68  (141.  —  73). 
Liber  Sciutillarum.  Excerpta  varia. 

Cartac.,  sec.  XV,  m.  0,141  X0;100,  di  carte  75,  delle  quali  le 
ultime  sei  sono  bianche  :  le  ce.  1  —  64  sono  numerate  nel  sec.  XVI 
da  55  a  118.  Scrittura  semigotica  usuale. 

Provenienza  Gianfìlippi. 

Legatura  moderna  in  pelle  con  impressioni  a  secco.  ' 

I.  {Liber  Seintillarum,  qui  attribuito  al  venerabile  Beda.  —  Cfr.  Mi- 

gne,  Lxxxviii,  597  —  718  :  Defensoris  monaci  (saec.  Vili),  Sein- 
tillarum Liber.  Il  testo  del  presente  cod.  corrisponde  quasi  in- 
teramente alla  detta  stampa  nella  disposizione  dei  capitoli,  ma 
ha  differenze  notevoli  nel  contenuto).  «  De  Caritate.  Gregorius. 
Caritas  est  dilectio  dei  et  proximi  [j  De  dicinis  leetionibus.  Qui 
legit  in  Evangelio  ee.  Ysidorus.  Sicut  qui  tardus  est  ad  ca- 
piendum  ec.  per  desideria  derelinquit.  Laus  Deo  amen.  —  Ex- 
plicit  Liber  Sintillarum  venerahilis  Bede  presbiteri.  Deo  gratias 
amen»  (ce.  1  —  64' =  55  — 118',  num.  ant.) 

II.  Altri  Excerpta  dalla  Bibbia  e  dai  Padri.   «  Ieronimus  ad  Deme- 
à        triadem.  Rumpe  moras  omnes  ||  Gregorius.  Qui  pacienter  tole- 

rat  mala  ec.  0  summa  libertas,  qua  optenta  vix  possit  homo 
peccare»  (ce.  65  —  68'). 

Segue:  Tabula  super  librum  Sintillarum  Bedae.  (Indice  alfa- 
betico dei  capitoli,  scritto  nel  sec.  XVI,  coi  richiami  alle  carte 
della  num.  ant,  eh' è  della  stessa  mano)  (e.  69  —  69'). 

69  (142.  —  74). 
Miscellanea  Francescana. 

Membran.  e  cartac,  sec.  XV,  m.  0,147  X0?105,  di  carte  200,  in 
parte  numerate  originalmente:  sono  bianche  le  ce.  127,  128,  200.  Le 
carte  esterne  e  centrali  di  ciascun  quad.  sono  membranacee,  le  altre 
cartacee.  Scrittura  semigotica  monacale,  di  mano  di  frate  Seba- 
stiano da  Verona,  che  si  nomina  a  co.  59',  126',  194',  colle  date: 
22  novembre  1470;  20  marzo  1481  ;  19  aprile  1471.  —  In  una  guar- 
dia, a  principio  del  cod.,  è  un  indice  sommario  del  contenuto  ;  nel 
tergo  di  un'altra  in  fine,  mutila,  sono  alcune  orazioni  latine. 

Provenienza  Grianfìlippi,  già  Saibante.  Segnature:  S.  So.  I  (nella 
guardia^  anter.)  290  (estern.).  In  questo,  come  nei  precedenti  e  nei 
seguenti  codd.  Saibante,  sono  note  o  indicazioni  sommarie  del  con- 
tenuto, di  mano  di  Scipione  Maffei,  che  stimiamo  superfluo  d'ora 
innanzi  indicare  :  tali  note  si  trovano  talvolta  nel  dorso,  tal'  altra 
nelle  guardie. 

Legatura  antica  in  cuoio  con  eleganti  impressioni  a  secco,  col 
dorso  rifatto  modernamente.  Un  cartellino  membran.  col  titolo,  che 
verisimilmente  stava  prima  sul  dorso,  è  ora  incollato  nell'interno 
della  coperta  anteriore. 


—   121  —  *  ASHB.  69 

I.  Liber  dialogi  anime  et  hominis,  seu  Liber  qui  merito   appellatur 

Ymago  vite,  expletum  (sic)  per  venerabilem  dominum  fratrem 
BoNAVENTURAM  chardinulem  ordinis  m.inorum.  —  Prologus. 
«  Flecto  genua  mea  []  finis  et  complementum  ».  —  "  Anima.  Die, 
queso,  o  homo  ||  donec  intrem  in  gaudium  dei  mei  ec.  "  —  Segue 
questa  nota  in  rosso  :  «  Explicit  liber  ec.  die  xxij  mensis  no- 
vembris  1470.  Frater  Se(bastianus)  de  Verona  ordinis  mi- 
norum  in  S.  Bernardo  Verone»  (ce.  1  —  59'). 

II.  Tractatus  de  socidis  seu  societatibus  pecunie  et  animalium  editus 

a  speetabili  et  exeellentissimo  iuris  utriusque  doctore  domino 
Angelo  Parigli  perusino.  «  Quoniam  laycorum  frequens  est 
usus  11  Et  hec  sunt  que  circa  premissas  societates  ec.  dicenda 
occurrunt  mihi  Angelo  Parigli  perusino,  iudicio  tamen  saniori 
semper  salvo»  (ce.  60'  —  77'). 
Seguono  Tres  casus  fratria  Clari  de  socitis  (ce.  77'  —  78). 

III.  Grazie  e  privilegi  concessi  dai  pontefici  ai  frati  minori. 

1.  Casus  concessi  a  domino  pp.  Eugenio  4.°  fratribus,  a  petizione 
dei  frati  Franciscus  de  Bononia  e  lacobus  de  Primaticiis,  pre- 
sentatisi a  lui  in  Firenze  il  3  gennaio  1440.  «  Ego  frater  Fran- 
ciscus de  Bononia  |}  cum  potius  sit  modus  vivendi  quam  regula  » 
(ce.  79'  — 80'). 

2.  Quomodo  fratres  minores  et  predicatores  possunt  ubique  cum 
altari  viatico  ec.  «  Gregorius  nonus.  In  hiis  que  ad  cultum  di- 
vinum  II  gratiam  consecuti  »  (ce.  80'  —  81). 

3.  Gratie  concesse  ordini  minorum  a  summis  pontijicibus  sub  bre- 
vitate  redacte.  Sono  distinte  in  varie  rubriche.  «  Quod  nullus 
recipiatur  ad  professionem  |1  Et  in  bis  duobus  casibus  omnino 
quilibet  vitare  tenentur  »  (ce.  81  —  91'). 

4.  Ordinis  minorum  privilegia.  Seguita  la  stessa  materia  di  sopra: 
ma  di  qui  alla  fine  ci  sono  anche  le  citazioni  dei  documenti 
originali  e  dei  luoghi  dove  si  conservano,  cioè,  Venezia,  Chioggia, 
Padova,  Verona,  Treviso  (ce.  91'  —  98'). 

5.  Instituzione  della  festa  dei  frati  martirizzati  nel  Marocco,  e  altre 
grazie  concesse  all'ordine  dei  minori  da  pp.  Sisto  IV,  il  19  no- 
vembre 1480,  a  petizione  dei  frati  Angelus  de  Clavasio  «  vica- 
rius  generalis  Cismontanus  fratrum  de  observantia  »  e  Albertus 
de  Foro  lulii  suo  compagno  e  scrittore.  «  Cum  essem  ego  frater 
Angelus  de  Clavasio  ||  nisi  occurrat  festum  duplex  ».  —  In  fine 
è  questa  nota  :  «  Has  premissas  gratias  habui  ego  frater  Se- 
bastianus  de  Verona  ordinis  minorum  de  propria  manu 
ipsius  suprascripti  p.  fratris  Alberti  de  Pordenono  ec.  —  Laus 
deo,  die  xx*  marcii.  Anno  1481.  S.  Verone»  (ce.  125  —  126'). 


ASHB.  69  —  122  — 

IV.  Constitutio  pp.  Ioannis  22'  conira  portantes  adulterinos  capìllos. 

«Cupientes  per  universum  orbem  j|  Datura  Avinioni  etc.  —  Finis  » 
(e.  99). 

V.  Declaratio  regule  4°'  Magistrorum.  In  forma  di  quesiti  («Queritur»), 

colle  relative  risposte.  Ha  queste  suddivisioni  :  De  ohedientia  re- 
ligiosi (e.  102').  —  De  paupertate  (e.  106).  —  Castitas  est  ter- 
cium  principale  votum  (e.  114).  —  Frater  Franciscus  promittit 
obedientiara  et  reverentiam  domino  pp.  Honorio  etc.  (e.  115).  — 
Magistri  vero  examinent  eos  («  venientes  ad  ordinem  »)  de  fide 
catholica  (e.  116).  —  «  Queritur  primo,  si  religiosus  tenetur  esse 
perfectus  ||  ut  novicius  sit  obligatus  religioni  minorum  fratrum  » 
(ce.  101-119). 

VI.  Stationes  Rome:   coll'enumerazione  delle  indulgenze,  in  lingua 

volgare.  In  fine  è  il  racconto,  come  «  Sancto  Gregorio  papa  or- 
dinò li  dì  e  le  chiesie  de  le  soprascripte  statione  et  indulgen- 
tie  ee.  »  (ce.  119'  — 122). 

VII.  De  statua  que  apparuit  beato  Francisco.  «  Cum  semel  beatus 

Franciscus  devote  oraret  1|  oves  suas  ec.  deo  cum  multis  lacrimis 

comendabat.  Ad  laudem  ec.  »  (ce.  122'  — 124'). 

Vili.  (Dall'opera  di  fra  Bartolommeo  da  Pisa,  De  conformitate  vitae 

b.  Francisci  ad  vitam  d.  lesu  Christi.  Cfr.  l'ediz.  di  Milano,  1510). 

A.  (Fructus  octavus  et  conformitas).  Expositio  prime  partis,  ti- 
delicet  Yesum  cetus  prosequitur.  (Ediz.  cit.,  ce.  xliii  —  xlvi) 
(ce.  129  —  138'). 

B.  (Secunda  pars  octaci  fructus  et  conformitatis). 

1.  Martires  ordinis  Minorum.  Saàdìvisìonì:  De  procincia  Calabrie: 
de  fratre  Daniele  et  vj  sociis  suis  martiribus.  —  De  provintia 
terre  sancte.  —  De  quinque  fratribus  martirizatis  in  Marochio.  — 
In  provintia  Aragonie.  —  In  provintia  Saxonie.  —  Vicaria 
Orientis.  —  Vicaria  Aquilonaria.  —  De  fratre  Stephano  Hun- 
garo  martire.  —  In  vicaria  Chatay  sive  Tartarie.  —  De  vi- 
caria Russie.  —  Vicaria  Bosne.  —  De  fratre  Electo  martire. 
(Corrispondono  ad  alcuni  capitoli,  degli  ultimi,  della  sezione  o 
pars  principalis  prima,  secondo  l'ediz.  cit,  ce.  lxxiii  —  lxxx') 

(ce.  162—167'). 

2.  Sezioni,  o  partes  principales,  seconda,  terza  e  quarta  (cfr.  l'ediz. 
■   cit.,  ce.  lxxx'  — Lxxxiiii)  (e.  167'  — 177'). 

3.  De  ordine  sancte  Clare  (ediz.  cit,  ce,  Lxxxiiri  —  lxxxv') 
(ce.  177'  — 184). 

4.  De  tertio  ordine  beati  Francisci  (ediz.  cit.,  ce.  lxxxv'  —  lxxxvi) 
(ce.  184  —  186). 

(Segue  questo  titolo  :  Nonus  fructus  et  conformitas.  §.  Yesus 


à 


—  123  —  AsHB.  69 

legera  dai  populis;  poi  il  resto  della  pagina  rimane  bianca;  e 
a  e.  186'  comincia  il  n.  XI). 

IX.  Liber  Innocentii  pape  de  eontemptu  mundi,  seu  de  raiseria  con- 

dictionis  humane.  Non  ha  divisione  di  libri  né  numerazione  di 
capitoli:  l'ultimo  capitolo,  De  passione  coitu  cantra  naturam 
(lib.  II,  cap.  24,  in  Migne),  fin.  :  «  Qui  habet  aures  audiendi,  audiat; 
ymmo,  qui  decipit  decipiscat  ».  (Cfr.  Migne,  ccxvii,  701  —  726) 
(ce.  138-155'). 

X.  Prophetia  Ioachim  de  beato  Francisco.  «  Deinde  apparet  iuxta  b.  F. 

revelata  quod  ordo  minorum  usque  ad  diem  iuditii  perseverabit  [| 
"  Nam  nomen  eius  vulgatum  est  in  omni  terra.  "  losue.  6."  » 
(ce.  156  —  161'). 

XI.  Documenti  che  concernono  i  frati  di  Penitenza  ossia  del  terzo 

ordine  di  S.  Francesco. 

1.  Bolla  di  Niccolò  IV,  che  conferma  la  regola  del  terz'ordine,  data 
in  Rieti,  il  18  agosto  1289  (cfr.  Sbaraglia,  Ballar.  Francise.  iv, 
94,  n.  CL  ;  Potthast,  n.  23044.  «  Supra  montem  catholicae  fìdei  »); 
volgarizzata.  —  Incomenza  lo  prologo  de  la  vita  et  regola  di 
frati  de  penitentia.  «  Nicolao  vescovo  ec.  Ee  manifesto  che  lo 
fermo  fundamento  de  la  Christiana  religione  ec.  »  —  Segue  la 
Regola,  distinta  in  26  rubriche,  numerate  in  margine  in  12  ca- 
pitoli, che  corrispondono  ai  20  delle  stampe.  —  Fin.  :  «  Data  a 
Riete  a  quindese  kalende  de  setembro,  in  lo  secundo  anno  del 
nostro  pontificato.  Amen»  (ce.  186'  — 191). 

2.  Bolla  d'indulgenza  di  Clemente  V  a  favore  dei  frati  e  delle 
suore  di  penitenza,  data  in  Bordeaux  il  di  8  marzo  1307  (cit.  dal 
Wadding,  Annal.  Minorum,  in,  65)  ;  volgarizzata.  «  Clemente 
vescovo  ee.  Ee  a  noi  in  core,  certo  illuminati  dal  divino  spirito  [| 
Data  in  Burdegolia  {sic)  a  dì  viij  de  marzo,  in  l'anno  secundo 
del  nostro  pontificato  »  (e.  191'). 

3.  Le  parole  de  la  professione  di  fratelli  e  sorelle  de  la  terza 
regola  del  beato  Francesco,  quando  sono  receouti  a  la  dieta 
profesione  (sic)  denanti  a  lo  publico  notario  :  con  altre  for- 
mule e  regole,  parte  volgari  e  parte  latine,  concernenti  il  loro 
ricevimento  alla  regola  e  in  fine  la  formula  {instrumenti  copia) 
del  relativo  instrumento  notarile.  —  «  Explicit  die  19  april- 
lis  1471.  F,  Se(bastianus)  Verone  s(cripsit)  in  S.°  B(ernard)o  » 
(ce.  192  —  194'). 

XII.  Genealogia  virginis  Marie,   preceduta   dall'epigramma  «  Anna 
solet  dici  tres  concepisse  Marias  ee.  »  (e.  195). 

XIII.  Yita  et  edicatio  (sic)  beate  dei  genitricis  Marie,  secundum  beatum 
Epiphanium  arehiepiscopum  Cipri,  in  brevi.  «  Cum  esset  virgo 


AsHB.  69-71  —  124  — 

dei  genitrix  triuni  annorum  ||  ut  predicatio  domini  nostri  Yesu 
Christi  non  dessonaret.  Cui  est  honor  ec.  »  (ce.  195  '  — 199). 
XIV.  Note  miscellanee  a  ce.  78' — 79  (Casi  di  coscienza),  99'  — 100' 
(Ricette  mediche  ec),  124'  — 125  {Nota  de  missis  mortuorum), 
155'  {De  Sansone). 

70  (143.  —  75). 

Pietro  Barozzi  TescoTO,  De  ratione  bene  moriendi. 

Cartac,  sec.  XV  fine,  m.  0,212  X0)148>  di  carte  114.  Scrittura 
minuscola  acuta. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Segnature  :  340.  113  (D). 

Coperto  da  due  guardie  membranacee,  che  sono  frammenti  d'un 
Lezionario. 

P^TRi  Barrocii  episcopi  et  comitis  Bellunensis,  ad  Marcum  Barbum, 
patriarcham  Aquilegiensem,  Sanctae  Romanae  Eeclesiae  Car- 
dinalem,  episeopum  Praenestinum,  De  ratione  bene  moriendi. 
(Questo  titolo  è  a  e.  3). 

Praefatio.  «  Moyses  in  deserto  |]  fructus  attulerim  vide»  (ce.  1  —  3). 

L'opera  è  divisa  in  tre  libri.  I.  (ce.  3  —  29).  II.  (ce.  29  —  78). 
III.  (ce,  78  — 114).  —  «  Mortem  maximum  esse  terribilium  |i  de 
captivitate  et  carcere  ad  libertatem  et  regnum  ducuntur.  Per 
dominum  nostrum  lesum  Christum  ec.  » 

71  (144.  —  76). 
Somme  e  Formulari  di  confessione. 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,200  X  0,152,  di  carte  115  (con  numeraz.  in 
parte  originale),  delle  quali  le  ce.  36  —  39,  93  — 104  sono  o  bianche 
0  scritte  in  tempo  recente  (sec.  XVII).  Scrittura  gotica  acuta  semi- 
corsiva, di  più  mani,  a  due  colonne. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Castellani,  già  Saibante.  Nell'in- 
terno della  coperta  anteriore  è  figurata  una  medaglia  coli' anno 
MDCCLXXXVII,  sottovi  la  scritta  :  Ex  libris  Ang.  Dom.  Castellani. 
Segnatvire:  256.  118  (D). 

Legatura  in  pergamena  con  cartello  dorato  nel  dorso. 

I,  Surama  excellentissiini  doetoris  RaymOiNDi.   «  In  primis  debet  sa- 

cerdos  interrogare  penitentem  utrum  sciat  "  Pater  noster  "  j|  Et 

in  talibus  potest  papa  dispensare  et  constituere  prò  voluntate 

sua  »  (ce.  1  —  34). 

Segue  la  Tabula  Rubricarum  Summe  anteposite  (ce.  34  —  35)'.' 

II.  Summa  confessionis  reverendi  patris  fratris  Antonini  de  Floren- 

TiA,  ordinis  fratrum  predicatorum,   eivitatis  Florentie  archie- 
piscopi. «  "  Defecerunt  scrutantes  scrutino  {sic)  ",  ait  Psalmista. 


—  125  —  AsiiB.  71-72 

Scrutantes  aliorum  peccata  sunt  confessores.  Scrutinium  autem 
est  inquisitio  facta  in  confessione  1|  Circa  episcopos  et  alios 
superiores  ec.  de  ilio  loqui  potest  prò  sui  serenitate,  et  si  tale 
quod  est*»  (ce.  40  —  92). 

(Non  seguita  la  scrittura.  Cfr.  l'ediz.  della  Summa,  Lugdu- 
ni,  1564,  p.  358  :  Interrogatorii  pars  iii,  cap.  xv.  —  Notisi  bensì 
che  il  testo  di  questo  e  dei  codd.  che  seguono  ò  in  parte  diverso 
dalla  stampa). 

III.  Incipit  queclam  (sic)  opus  ad  interrogandos  seculares  in  confes- 
sione. «  Et  primo  queram  excomunicationes,  si  non  singulariter, 
saltem  comuniter  []  Si  portavit  flores  aut  alia  odoramenta  quare 
et  specialiter  in  sinu  »  (ce.  105  — 109'). 

ly.  Incipiunt  septem  vitia  capitalia  scilicet  septem  peccata  mortalia  et 
de  eorwn  circumstantiis  «  De  superbia.  Spetialiter  me  acuso, 
quia  superbivi  [|  {De  luxurid).  Primo  me  accuso  de  peccato  lu- 
xurie  ec.  que  nunc  ad  presens  taceo  propter  maiorem  hone- 
statem  »  (ce.  Ili  — 115). 

Nelle  ce.  35'  — 39,  93  —  99',  102',  103',  104,  rimaste  bianche, 
sono  esercizi  di  scrittura,  colle  date  12  —  29  maggio  1648. 

72  (145.  —  77). 

S.  Antonino,  Confessionale.  S.  Bernardino  da  Siena,  Trat- 
tati delle  usure  e  delle  restituzioni.  Giovanni  da  Prato, 
Somma  dei  contratti.  Formulari  penitenziali. 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,207  X  0,150,  di  carte  180,  a  due  colonne 
per  pagina:  sono  numerate  nel  sec.  XV  le  ce.  1  —  72  (sennonché, 
le  ultime  tre  per  errore  hanno  i  nn.  80  —  82),  e  un'altra  serie  di 
ce.  1  —  45,  corrispondente  alle  attuali  ce.  73 — 117:  le  due  ultime 
carte  del  cod.  sono  bianche.  Scrittura  minuscola  acuta,  con  iniziali 
gotiche  scritte  di  rosso,  e  capitoli  rubricati,  tutta  di  una  mano. 

Ha  due  guardie  antiche  membranacee,  con  scrittixre  della  stessa 
mano.  Nell'anteriore,  sul  retto,  è  un  computo  :  «  Si  vis  in  venire  festa 
mobilia,  quere  aureum  numerum  ec.  ■»  ;  al  quale  computo  corri- 
sponde una  tavola  del  numero  aureo,  scritta  sopra  una  carta  incollata 
nell'  interno  della  coperta  anteriore  del  cod.  ;  e,  a  tergo,  Declaratio 
quedam  de  breviaturis  positis  in  Summa  (di  S.  Antonino  :  ved.  n.  I). 
Nel  retto  della  guardia  posteriore,  incollata  alla  coperta  del  cod.,  è 
un  ritmo  delle  feste  da  celebrarsi  nell'anno,  e  una  ricetta  «  a  fare 
perfecto  inchiostro  ». 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Segnature:  S.  Se.  Ili 
(nella  guardia  anteriore).  257.  120  (D). 

Legatura  in  cartoni  coperti  di  pelle,  tarmata  e  mal  ridotta. 

I.  Summa  seu  confessionale  Magistri  Anthonini  Archiepiscopi  Fio- 
rentini ordinis  predieatorum.  Cora.  :  «  Defecerunt  ec.  »,  come  il 
cod.  preced.,  n.  II.  Finisce  colla  Forma  in  sacramento  raatri- 


AsHB.  72  —  126  — 

mordi,  e  colle  parole  :  «  si  loqui  non  potest,  per  scripturam  vel 
alia  signa  exprimencia  consensum  »  (cfr.  ediz.  cit.,  p.  392) 
(ce.  1-64). 

Segue:   Tabula  libri  suprascripti  (ce.  64  —  65'). 

II.  Infrascripta  sunt  quedam  dubia  que  fuerunt  proposita  R.°  Patri 

fratri  Iohanni  de  Capistrano,  qui  respondit  omnibus  et  singulis 
prout  infra  patebit.  «  Utrum  Guardiani  vel  alii  fratres  de  Guar- 
dianorum  licentia  possint  absolvere  volentem  intrare  ordinem 
nostrum  ab  omni  peccato  ||  Utrum  liceat  defraudare  daciarios  ec. 
non  quod  iustum  est  et  licitum  »  (ce.  65'— 71). 

III.  Formule  d'assoluzione. 

1.  Forma  absolutionis  auctoritate  magistri  generalis  sioe  provin- 
tialis  (e.  71). 

2.  Forma  absolutionis  prò  habentibus  indulgentiam  sibi  eligendi 
semel  tantum  confessorem  qui  eos  absolcant  (sic)  ab  omni  casu 
etiam  pertinentem  (sic)  ad  papam.  (e.  71). 

3.  Forma  absolutionis  prò  fratribus  in  articulo  mortis  (e.  71 — 71'). 

IV.  Eugenius  pp.  4ws  deelaracit  infrascripta  RA^  patri  fratri  laeobo 

de  Primadiciis,  1440  die  3<^  ianuarii.  «  Primo  confirmavit  illud 
quod  statuit  et  declaravit  Benedictus  xj"^  H  Item  declaravit  quod 
votum  sive  professio  tertii  ordinis  beati  Francisci  non  impe- 
diat  matrimonium  contrahendum,  nec  dirimat  contractum  » 
(ce.  71' -72). 

V.  Incipiunt  usure  sioe  eontractus  seeundum  sanetum  Bernardinum 

DE  Senis,  que  sub  brevi  compendio  redacie  sunt.  —  È  diviso  in 
156  paragrafi,  il  primo  dei  quali  è:  Utrum  in  iure  divino  vel 
humano  facta  sit  divisio  dominiorum ;  l'ultimo:  An  statuentes 
quod  subditi  sui  non  possint  accipere  ultra  duos  solidos  prò  libra 
sint  excomunicati  (ce.  73  — 117). 

Segue  la  tavola  dei  156  paragrafi,  coi  richiami  all'antica  nu- 
merazione di  ce.  1  —  45  (ce.  117  — 120). 

VI.  Tractatus   Restitucionum   seeundum   sanetum    Bernardinum   de 

Senis  ordinis  minorum  de  Observantia.  Paragrafi  117.  «  Quid 
sit  agendum  de  rebus  inventis  ;  et  ad  quid  teneatnr  raptor  pirate 
et  huiusmodi.  §  1.  Queritur  cui  resti tuere  teneatur  |]  An  con- 
fessor non  possit  absolvere  penitentem  promitentem  in  futurum 
satisfacere  cum  statim  possit.  §  117.  An  confessor  possit  ec. 
per  ipsum  heredem  poterunt  expleri.  Hec  idem  sanctus  B.  » 
(ce.  120'— 152). 
Segue  la  tavola  dei  paragrafi  (ce.  152  — 154'). 
Vn.  Summa  contractuum  venerabilis  ac  in  theologia  doctoris  eximii 
fratris  Iohannis  de  Prato,  ordinis  fratrum  minorum.  «  Usura 


—  127  —  AsHB.  72-73 

est  quidquid  sorti  accedit,  sive  sit  esca  si  ve  sit  vestis  [[  De  con- 
tractu  locationis  et  coiiductionis  et  de  contractu  pignoris  patet 
in  Summa  pisana  in  verbis  suis,  et  in  Amphiteosis,  in  addictio- 
nibus.  —  Deo  gracias,  amen  »  (ce.  155  — 178). 

73  (146.  —  78). 
Confessionale  di  S.  Antonino,  e  altre  materie  canoniche. 

Membran.,  sec.  XY,  in.  0,160  X  0)120,  di  carte  160.  Nelle  prime 
85  carte  rimane  una  numeraz.  ant.  in  caratteri  rossi  che  va  rego- 
larmente sino  a  e.  68;  seguono  poi  due  carte  non  numerate,  e  le 
ce.  69  —  83  antiche  corrispondono  alle  71 — 85  mod.  A  ce.  131  — 160 
ripiglia  la  numeraz.  ant.  da  84  a  113,  ma  senza  continuità  rispetto 
al  contenuto.  Scrittura  semigotica  di  più  mani:  le  ce.  73  —  85' 
(nn.  Il  —  rv^)  sono  scritte  a  due  colonne. 

Ha  due  guardie  anteriori,  nella  seconda  delle  quali,  a  tergo, 
è  il  quesito  «  Quomodo  debet  intelligi  quod  votum  simplex  impe- 
diat  matrimonium  contrahendum  ».  colla  relativa  risposta.  Nel  retto 
della  guardia  poster,  (numerata  161)  sono  alcuni  detti  di  savi  in 
.  volgare:  «  Salomone  dice  che  per  v.  vieii  si  cognosce  lo  homo  matto  |j 
Arestotile  dice  ec.  che  puoco  felle  fa  amara  {sic)  assay  melle  et  pi- 
cholo  vitio  guasta  assai  virtude  ». 

Provenienza  Gianfilippi.  Segn.  ant.:  S.  Se.  I. 

Legatura  simile  a  quella  del  cod.  69. 

I.  S.   Antonino,   Confessionale  (cfr.   il   cod.  preced.),  aggiuntovi,  a 

ce.  68  —  72',  De  exeomunieationibus  (cfr.  ediz.  cit.,  pp.  141  — 160, 
con  varianti)  e  a  ce.  72'  —  73,  alcune  note  sulla  usura,  con 
richiamo  alla  dottrina  di  S.  Bernardino  (ce.  2'  —  73). 

A  ce.  1  —  2'  è  un  indice  dei  capitoli  scritto  di  rosso  dalla 
stessa  mano. 

II.  De  negligentiis  rnisse,  e  del  sacramento  dell'eucarestia.  «  Ricardus. 

d.  xi.  Si  sacerdos  ante  consecrationem  sanguinis  [j  Comunio 
danda  est  illis  qui  in  patibulis  suspenduntur,  et  corpora  eorum 
sunt  humanda  »  (ce.  73  —  74). 

III.  Tractatus  de  restitutione.  «  Circha  materiam  de  restitutione  seu 

satisfactione.  Notandum  quod  cum  restitutio  seu  satisfatio  que 

fit  homini,  de  qua  hic  agitar  ||  Qui  autem  restituere  teneantur, 

possit  elici  supra  ex  interrogatorio  »  (ce.  75  —  85'  ). 
rV.  Infrascripte  sunt  gratie   concesse  per    dioersos   stimmos  ponti- 

Jices  familie   Cismontane  ordinis  minorum.  Dal  1434  al  1461 

(ce.  85'  — 86'). 

Segue  :   Questione  (sic)  faeta  ad  papam  de  vigilia  pentecostes 

(ce.  86'  — 87). 
V.  Quesiti,  risposte  e  dichiarazioni  circa  le  scomuniche  :  in  due  parti, 

con  molte  suddivisioni. 


AsHB.  73  _  128  — 

1.  Quesiti  e  risposte:  in  dieci  paragrafi.  — 1°  Exeomunìcationes 
contra  sacerdotes  seculares  (e.  87).  —  2,<*  Cantra  religiosos 
(e.  87').  —  3.°  Contra  impugnatores  fidey  (e.  88'}.  —  4,°  Con- 
tra l'mpugnatores  ecclesie  et  ministrorum  eius  (e.  89').  — 
5.°  Contra  impugnatores  religionum  (e.  91).  —  6."  Contra  im- 
pugnatores sacramentorum  (e.  91').  —  7.°  Contra  impugnatores 

■  sepulture  (e.  91  '  ).  —  8."  Contra  impugnatores  electorum  et  malos 
electores  (e.  91').  —  9."  Contra  impugnatores  graiie  spiritus 
sancti,  idest  simoniacos  (e.  91').  —  10."  Quidam,  casus  spe- 
ciales  (e.  92).  —  «  Excomunicatio.  Quero  qui  sint  casus  exco- 
municationis  maioris  contra  personas  ecclesiasticas  ||  Qui  lata 
sententia  contra  ipsum  in  curia  ec.  sequestrationem  fructuum 
eius  impedii.  In  Cle.  Unica.  De  sequestratione  possessionis 
fructuum  {l.  possessionum  et  fructuum.  —  Cfr.  Corp.  iur.  canon. 
Clementinar,  lib.  ii,  tit.  6)  »  (ce.  87  —  92). 

2.  Declarationes  predictorum  :  in  58  paragrafi  non  titolati.  «  Exco- 
municatio, idest,  quantum  ad  declarationem  excomunicationum  [| 
Quod  tales  sic  statuentes  non  sunt  excomunicati.  Concor.  Paulus. 

—  Deo  gratias  »  (ce.  92  —  118'). 

VI.  Quesiti  e  risposte  circa  la  materia  della  restituzione. 

1.  «  Resti  tu  tio,  primo,  utrum  sit  de  necessitate  salutis  [|  Et  poterit 
etiam  prò  se,  si  est  pauper,  aliquid  retinere  de  licentia  peni- 
tentiarii»  (ce.  118'  — 128). 

2.  Seguitur  de  usuris.  Quesiti  e  risposte  come  sopra.  «  Usura 
primo  in  contractu  mutui  (|  Non  est  usura,  quia  nichil  michi 
acresco.  —  Finis  »  (ce.  128  — 129). 

VII.  Trattato  canonico,  mutilo  in  principio,  del  quale  rimangono  le 

seguenti  rubriche:  Religio.  Quarto  (e.  131).  —  De  comunione 
(e.  132).  —  De  vase  fracto  religato  auro  etgemmis  ec.  (e.  132').  — 
De  symonia  ec.  (e.  132').  —  Confessionis  celatio  ec.  (e.  132'). 

—  De  sex  condieionibus  seu  circumstantiis  necessariis  ut  li- 
vellum  sit  licitum  (e.  133).  —  De  confessione  (e.  133').  —  De 
confessione,  altro  capitolo  (e.  133').  —  De  fornicatione,  que  est 
magnum  peccatum  (e.  133').  —  De  divino  offitio  (e.  134).  —  De 
celebratione  misse  (e.  134').  —  De  ieiunia  (sic)  (e.  134').  —  De  cle- 
rico ministrante  in  excomunicatione  (e.  134').  —  De  ludo  (e.  134'). 

—  De  m.atrimonio  (corr.  Matrimonìum,  tertio)  (e.  134').  —  De 
auditione  misse  (e.  135).  —  De  ornamento  mulierum  (e.  135').  — 
De  penitentia,  primo  (e.  135').  —  De  sepultra  (sic)  (e.  135'). 

—  De  suspensione  (e.  136).  —  De  voto  (e.  136).  —  «*  Utrum 
ille  qui  vovit  ingredi  religionem  [|  Hec  omnia  Nicolaus  in  §.  Si- 
gnificato et  se.  »  (ce.  131  — 136'). 


' 


—  129  —  ASHB.  73-75 

Vili.  Surnula  contraetuum,  extracta  de  simili  opere  sancii  Bernardini, 
ex  dietis  frairis  Nicolai  de  Allusino,  et  opere  fratris  Francisci 
DE  Platea  ec.  «  Usura  primo  quid  est,  et  de  regulis  eius  j|  te- 
nentur  vivere  regulariter  et  honeste  tam  apostate  quam  eiecti. 

—  Finis»  (ce.  136'  — 160'). 
IX.  Miscellanea  di  più  mani. 

1.  Note  di  diritto  canonico  sul  Pedagium  et  guidagium  ec.  —  Sulla 
clausura  dei  monasteri  femminili  di  S.  Chiara,  col  richiamo  a 
una  costituzione  di  Eugenio  IV  del  1440.  —  Forma  absolutionis 
in  articulo  mortis  ec.  (e.  74  —  74'). 

2.  De  iniunctione  penitentie.  —  «  Ingratitudo  quandoque  est  spi- 
rituale peccatum,  quandoque  non  ee.  »  —  «  Corporale  vel  corpo- 
ralia  non  sunt  abluenda  per  laycos  ||  que  dedecent  in  prophanis. 

—  Finis»  (ce.  129'  — 130). 


74  (148.  —  50). 
S.  Zenone,  Sermoni. 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,207X0)1^5,  di  carte  24  in  due  quadd., 
di  linee  scritte  22  per  pag.  coi  margini  esterno  e  inferiore  molto 
ampli:  frammento  di  codice.  Scrittura  umanistica. 

Provenienza  Gianfilippi.  Segnatura:  130  (D). 

Legatura  in  cuoio  naturale. 

Divi  Zenonis  {Sermones). 

I.  De  Pacientia  (ce.  1  —  6). 

II.  De  Avaritia  (ce.  6—12'). 

III.  De  Avaritia  (ce.  12'  — 13). 

IV.  De  Spe,  Fide  et  Charitate  (ce.  13  —  20'). 

V.  De  lusticia.  Fin.  :  «  Quisquam  ne  iustum  putet  qui  utili  *  »  (Migne, 

XI,  287)  (ce.  20'  — 24'). 
(Cfr.  il  cod.  62,  sezione  I,  a,  nn.  4,  5,  21,  36,  64). 

75  (149.  —  81). 
Prediche  per  le  feste  dell'anno. 

Cartac,  sec.  XV,  m.  0,307  X  0>215,  di  carte  278,  con  avanzi  di 
un'antica  numeraz.  visibile  sino  a  e.  210,  nella  quale  la  e.  101  è 
doppia;  a  due  colonne  per  pagina,  Quadd.  diciotto  non  numerati, 
ma  col  ricldamo  nell'ultima  pag.,  di  16  carte  ciascuno,  salvo  l'ul- 
timo eh' è  di  6.  Le  ce.  276,  278  sono  bianche:  tutte  le  carte  sono 
macchiate  per  umidità  nei  margini,  ma  solo  nelle  ee.  1  e  277  è  leg- 
germente danneggiato  lo  scritto.  Scrittura  monacale  tutta  di  una 

Laur.  Ashb.  —  I.  9 


ASHB.  75  —  130  — 

mano.  Lo  scrittore  lacobus  si  nomina  eninimaticamente  in   due 
versi  in  fine  dell'opera  (e.  275'): 

«  Nomen  scriptoris  si  tu  oognoscere  velis, 

Buscoia  verte,  scriptorem  nescis  (Z.  noscis)  aperte  ». 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Segnature  :  352.  133  (D). 

Legatura  antica  in  assi  coperte  di  cuoio,  con  bullettoni  e  fer- 
magli, in  cattivo  stato.  Nell'interno  della  coperta  posteriore  è  incol- 
lata una  pergamena,  che  contiene  il  frammento  d'un  atto  dotale 
del  2  novembre  1410. 

I.  Centotrè  prediche  coi  titoli  seguenti: 

1.  De  annuntiatione  Virginis  gloriose  (ce.  1  —  20'). 

2.  De  divina  gratia  (ce.  20'  —  23). 

3.  De  sancto  Francisco  (ce.  23  —  25). 

4.  De  baptismo  (ce.  25  —  27'). 

5.  De  conversione  sancii  Pauli  (ce.  27  '  —  28  '  ). 

6.  De  purijicatione  Virginis  gloriose  (ce.  28'  —  29'). 

7.  De  ascensione  Domini,  (ce.  29'  —  32). 

8.  De  circuncisione  Domini  (ce.  32  —  34). 

9.  De  epiphania  Domini  (ce.  34—35'). 

10.  De  baptismo  Christi  (ce.  35'  —  38). 

11.  De  penitentia  (ce.  38  —  40'). 

12.  De  resurrectione  Domini  (ce.  40'  —  42). 

13.  De  ascensione  Domini  (ce.  42  —  43). 

14.  De  conceptione  Virginis  Marie  (ce.  43  —  45'). 

15.  De  annuntiatione  Virginis  Marie  (ce.  45'  —  46). 

16.  De  natioitate  Virginis  Marie  (ce.  46  —  47'). 

17.  De  assumptione  Virginis  Marie  (ce.  47'  —  49). 

18.  De  assumptione  Virginis  Marie  (ce.  49  —  50). 

19.  De  annuntiatione  Virginis  Marie  (ce.  50  —  52). 

20.  De  incarnaiione  divini  Verbi  (ce.  52  —  54). 

21.  De  sancto  Stephano  (ce.  54 — 56'). 

22.  De  sancto  Stephano  (ce.  56'  —  58'). 

23.  De  sancto  lohanne  Evangelista  (ce.  58'  —  65). 

24.  De  sancto  lohanne  Evangelista  (ce.  65  —  66'). 

25.  De  conversione  sancii  Pauli  (ce.  66'  —  69'). 

26.  De  conversione  sancii  Pauli  (ce.  69'  —  71). 

27.  De  sancia  Agnete  (ce.  71  —  73). 

28.  De  purijicatione  beate  Marie  (oc.  73  —  75). 

29.  De  annuntiatione  Virginis  Marie  (ce.  75  —  76  '  ). 

30.  De  sancto  Mathia  apostolo  (ce.  76'  — 77'). 

31.  De  sancto  Gregorio  papa  et  doctore  (ce.  77'  —  80'). 

32.  De  annuntiatione  Virginis  Marie  (ce.  80'  —  84'). 

33.  De  annuntiatione  Virginis  Marie  (ce.  84'  — 87). 


—   131    —  ASHB.   75 

34.  De  annuntiatìone  Virginis  •  Marie  (e.  87  —  87'). 

35.  De  resurrectione  domini  (ce.  87'  —  89). 

36.  De  festo  omnium  sanctorum  (ce.  89  —  92'). 

37.  De  mortuis  (ce.  92'  — 95'). 

38.  De  sancta  Cafherina  (ce.  95'  —  97). 

39.  De  saneto  Gregorio  papa  et  doctore  (ce.  97  —  98'). 

40.  De  corpore  Christi  (ce.  98'  — 101). 

41.  De  corpore  Christi  (ce.  101  —  102'). 

42.  De  vita  contemplativa,   in  die  assumptionis  beate  Marie  (ce, 
102'  — 105'). 

43.  De  nativitate  beate  Marie  (ce.  105'  — 107'). 

44.  De  sancta  lohanne  Baptista  (ce.  107'  — 108). 

45.  De  sancta  Luca  evangelista  (ce.  108  —  111). 

46.  De  sancta  Luca  evangelista  (ce.  Ili  — 113'). 

47.  De  sancto  Clemente  (ce.  113'  — 115'). 

48.  De  Spirita  sancto  (ce.  115'  — 117). 

49.  De  peccatis  mortalibus  (ce.  117'  — 119). 

50.  De  Angelis  (ce.  119  —  122'). 

51.  De  temptatione  Christi  (ce.  122'  — 125'). 

52.  De  misericordia  (ce.  125'  — 128). 

53.  De  voluntate  divina  (ce.  128  — 130). 

54.  De  miseria  mundi  et  de  felicitate  glorie  (ce.  130  — 134). 

55.  De  nativitate  domini  (ce.  134  — 136). 

56.  De  Spiritu  sancto  (ce.  136  — 137'). 

57.  De  danis  Spiritus  sancii  (ce.  137'  — 139'). 

58.  De  sanctissima  Trinitate  (ce.  139' — 141). 

59.  De  assumptione  beate  Marie  (ce.  141  — 142'). 

60.  De  conceptione  beate  Marie  (ce.  142'  — 147). 

61.  De  ultimo  iudieio  (ce.  147  — 149'). 

62.  De  culpa  originali  (ce.  149'  — 152'). 

63.  De  Spiritu  sancto  (ce.  152'  — 154). 

64.  De  nativitate  Christi  (ce.  154'  — 157). 

65.  De  conversione  sancti  Pauli  (ce.  157  — 158'). 

66.  De  assumptione  beate  Marie  (ce.  158'  — 160). 

67.  De  decollatione  sancti  lohannis  Baptiste  (e.  160  — 162'). 

68.  De  sancto  Paulo  apostolo  (ce.  162'  — 163). 

69.  De  misericordia  (ce.  163'  — 164'). 

70.  De  Angelis  (ce.  164'  — 167). 

71.  De  morte  Christi  (ce.  167  —  168'). 

72.  De  scripturis  (ce.  168'  — 169). 

73.  De  tempore  (eorr.  gaudio)  incarnationis  domini  (e.  169 — 169'). 

74.  De  peccato  primi  hominis  (ce.  169'  — 171). 


AsHB.  75  —  132  — 

75.  De  ascensu  Christl  (ce.  171  —  172'). 

76.  De  sequentibus  Christum  (ce.  172'  — 173'). 

77.  De  saneto  lohanne  eoangelista  (ce.  173'  — 174'). 

78.  De  baptismo  Christi  (ce.  174'  — 176'). 

79.  De  martirio  saneti  Stephani  (ce.  176'  — 177'). 

80.  De  adoentu  Christi  ad  iudicium  (ce.  177'  — 178'). 

81.  De  sancto  lohanne  evangelista  (ce.  178'  — 179'). 

82.  De  matrimonio  (ce.  179 '  —  181). 

83.  De  falsis  prophetis  (e.  181  —  181'). 

84.  De  gaudio  celesti  (ce.  181'  — 182'). 

85.  De  saneto  Martino  (ce.  182'  — 183'). 

86.  De  amieis  dei  (ce.  183'  — 184'). 

87.  De  sancto  lohanne  Baptista  (ce.  184'  — 186). 

88.  De  dedicatione  ecclesie  (ce.  186  — 187'). 

89.  De  adoentu  Christi  in   Virginem  (ce.  187  '  — 189  '  ). 

90.  De  sacerdotibus  (ce.  189'  — 191). 

91.  De  resurrectione  domini  (e.  191  — 192'). 

92.  De  nativitate  domini  (ce.  192'  — 195). 

93.  De  sacerdote  novo  (ce.  195  — 196). 

94.  De  abhominatione  finis  mundi  (ce.  196  — 197). 

95.  De  sancto  lohanne  Baptista  (ce.  197  — 199). 

96.  De  festo  apostolorum  Petri  et  Pauli  (ce.  199  —  200). 

97.  De  sanguine  Christi  (ce.  200  —  201). 

98.  De  salvatione  dei  (e.  201  —  201'). 

99.  De  resurrectione  domini  (ce.  202  —  205). 

100.  De  ascensione  domini  (ce.  205  —  207'). 

101.  De  Spiritu  sancto  (ce.  207'  — 209'). 

102.  De  Spiritu  sancto  (ce.  209'  — 211). 

103.  De  sortibus  (ce.  211  —  212). 

I  titoli  soprascritti  stanno  nei  margini,  di  faccia  a  ciascuna 
predica,  e  in  un  indice  della  stessa  mano  a  e.  277'.  Ogni 
predica  ha  a  capo  un  versetto  biblico,  la  cui  citazione  il  più 
delle  volte  è  sbagliata.  —  Finisce  :  «  Sit  nomen  domini  bene- 
dietum  ex  hoc  nunc  et  usque  in  seeulum.  Amen.  In  nomine 
domini  e  te.  ». 

II.  Quadragesimale  dubiorum  a  septuagesima  usque  ad  feriam  5«"* 

post  Pasca.  «  Redde  illis  mercedem.  Math.  20.  —  Questi©  inter 
doctores  seolastieos  solet  moveri,  utrum  Deus  ||  et  isto  modo 
commedebat  Christus  post  resurreetionem,  ut  habetur  in  presenti 
evangelio.  —  Et  sic  est  finis  liuius  parvi  operis  »  (ce.  212  —  223). 

III.  Sermo  pulcerimus  in  die  natioitatis  domini.  De  incarnatione  di- 

vini Verbi.  «  Verbum  caro  ee.  Io.  primo.  —  Queri  solet  que 


—  133  —  AsHB.  75-76 

creatura  clarius  cognoverit  ||  Christus  natus  nos  participes  faciat 
Amen»  (ce.  223  —  224'). 

IV.  Esposizione  sul   mistero  dell'Incarnazione,  mutila  in   principio. 

«  *  si  in  omnibus  istis  sancta  dei  genitrix  |1  dei  et  hominis  ma- 
ternitatem  vel  virginitatis  maternitatem.  —  Explicit,  Expositio 
supramissa  est  magistri  Francisci  de  MoxrOxNis.  Amen.  Amen. 
A(men)»  (ce.  225  —  228'). 

(L'autore  è,  verisimil  mente,  Franciscus  de  Mayronis,  minorità 
francese,  della  prima  metà  del  sec.  XIV:  efr.  Sbaraglia,  Supplem. 
ad  Script.  Francisc,  pp.  267  —  272;  e  Fahricius,  Biblioth.  lai.., 
Firenze  1858,  i,  600  —  601). 

V.  Quadragesimale  fratria  Bartholomei  de   Pisis    ordinis  fratrum 

predicatorwn ;  et  dieitur  Quadragesimale  de  Casibus.  Le  prediche 
sono  senza  titolo.  «  Cum  ieiunatis  ec.  Math.  6.  —  Finis  humane 
nature  cum  sit  beatitudo  ||  Et  sic  patet  quomodo  Christus  se  re- 
surrexisse  vere  probavit  sensu  et  intellectu.  Cuius  resurrectio- 
nem  sive  resurrectionis  nos  participes  faciat  ee.  Amen.  Amen. 
Amen  »  (ce.  228'  — 275'). 

76  (150.  —  82). 

S.  Bernardino  da  Siena,  Prediche  dette  in  Padova. 
Altri  opuscoli. 

Membran.  e  cartac,  sec.  XV,  m.  0,245X0)165,  di  carte  400 
(num.  ant.),  delle  quali  mancano  le  ce.  4  —  7,  65,  66,  143,  185  — 187, 
con  mutilazione  del  testo  ;  e,  per  errore  di  numerazione  si  salta 
dalla  e.  329  alla  340:  le  ce.  399  e  400  sono  bianche.  Quadd.  qua- 
ranta di  dieci  carte  ciascuno,  col  richiamo  nell'  ultima  :  i  primi  otto 
sono  membranacei;  gli  altri  cartacei  colle  carte  esterne  membra- 
nacee ;  e  r  ultimo  ha  membranaceo  anche  il  foglio  di  mezzo.  Scrit- 
tura minuscola  rotonda,  tutta  d'una  mano. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  V'è  questo  carticino  vo- 
lante di  mano  del  MafFei:  «  Tenga  gran  conto  di  questo  Manuscritto, 
che  contiene  Sermoni  di  S.  Bernardino  da  Siena  racolii  dalla  sua 
voce  e  non  mai  stampati.  —  Scip.®  Maffei  ».  —  Segn.  ant.:  S.  Se.  V. 

Legatura  moderna  in  pelle  scura  con  impressioni  a  secco  e 
titolo  dorato. 

I.  Prediche  di  S.  Bernardino  da  Siena,  dette  in  Padova,  e  raccolte 
sommariamente. 

A.  Prediche  anteriori  alla  Quaresima.  In  principio  è  questa  nota  dello 
scrittore,  in  rosso:  «  Hic  incepi  seribere  predicationes  venera- 
bilis  dompni  fratris  Bernardini  ante  quadragesimam  in  Padua, 
lieet  non  ad  plenum  sed  iuxta  graciam  michi  datam  a  dee  ». 
(Cfr.  S.  Bernardini  Opp.,  Lugduni  1650,  to.  ni:  pei  nn.  1,  4  —  7, 
i  Sermones  extraordinarii ;  pei  nn.  2,  3,VAdcentuale  de  Inspì- 
rationibus). 


AsHB.  76  —  134  — 

1.  De  semine  dyaboli.  (Ediz.  cit,  pp.  381  —  387)  (ce.  1  —  9).  — 
Lacuna  nel  testo,  per  mancanza  delle  ce.  4  ^ —  7,  da  «  In  secunda 
tuba  sunt  in[paeientes]  »  a  «  levare  §  Item  faciam  ».  (Cfr.  la 
cit.  ediz.,  pp.  385^  lin.  69  — 386^  lin.  5). 

2.  De  seminatoribus  7 ,  et  7  generibus  seminum,  et  x.  regulìs  ad 
cognoscendurn  bona  vel  mala  semina.  (Ediz.,  pp.  159  — 162) 
(ce.  9  —  13). 

3.  De  semine  inspìrationis.  (Ediz.,  pp.  162  — 167)  (ce.  13  —  22'). 
—  Appendice:  «  Sequitur  videre  de  occulta  temptatione  dya- 
boli |1  nos  quid  faciemusl  »  (ce.  22'  —  23). 

4.  De  consciencia  deeepta.  (Ediz.,  pp.  363  —  365)  (ce.  23  —  26). 

5.  De  tribus  signis  amoris  dei  erga  homines.  (Ediz.,  pp.  365  —  367) 
(ce.  26  —  28'). 

6.  De  septem  Jiammis  amoris  die  ini  et  x.  iubilis  qui  fuerunt  in 
beata  Virgine.  (Ediz.,  pp.  367  —  371)  (ce.  29  —  33). 

7.  Infestopurijicacionis  domini.  (Ediz.,  pp.  371-373)  (ce.  33-35'). 
B.  Prediche  della  Quaresima  e  altre  consecutive  sino  alla  seconda 

domenica  dopo  Pasqua  di  Resurrezione.  Precede  questa  nota: 
«  In  nomine  salvatoris  amen.  Infrascripta  sunt  recollecta  per 
me  Danielem  de  Purziliis  causidicum  et  calamo  velloci 
subtracta  ex  predicacionibus  collendi  ac  venerande  religionis 
viri  d.  fratris  Bernardini  ordinis  fratrum  minorum  de  obser- 
vancia  sancti  Francisci,  qui  sacre  sciencie  radiis  et  virtutum  ac 
divina  elloquencia  mieat;  nec  dubito  quamplurima  omixi,  et  forte 
perverti  plurimas  sentencias  prolatorum,  que  si  minus  bene  seri- 
pta  perlegis,  michi  imputes  et  non  viro  sancto  utique  comen- 
dato  a  collegio  utriusque  iuris  doctor(um)  et  artistarum,  qui, 
suis  dictis  miro  eloquio  promulgatis,  summo  cum  profeetu  ali- 
cuit  animos  auditorum.  Te  igitur,  leetor,  caritas  magis  quam 
livor  moveat  minus  bene  seripta  corrigere  et  meis  deffectibus 
supplere  pocius  quam  inculpare  virum  sanctum  utique  inno- 
centem  »  (ce.  35'  —  36). 

(Per  le  48  Prediche  dal  giorno  delle  Ceneri  al  martedì  dopo 
Pasqua,  cfr.  ediz.  cit.  iii,  168  —  348:  Seraphin  Quadragesimale, 
ex  iis  profeeto  Concionibus,  quas  in  Quadragesima  D.  Ber- 
nardinus  Pataoij  habuit,  collectum  :  per  i  segg.  nn.  49  —  53,  57, 
cfr.  ivi,  Sermones  extr aor dinar ii  ;  pel  n.  55,  cfr.  to.  n.  Qua- 
dragesimale de  evangelio  eterno,  serm.  lxiv;  pei  nn.  54  e  56 
non  abbiamo  trovato  corrispondenze). 

1.  (Mercoledì  delle  Ceneri).  De  spe  amoris  (ce.  36  —  40). 

2.  De  fide  (ce.  40  —  45'). 

3.  De  caritate  quoad  proximum  (ce.  45'  —  50'). 


—  135  —  AsHB.  76 

4.  De  fructibus  tribulationum  (ce.  50'  —  54'). 

5.  (Domenica  1*  di  Quaresima).  De  verbo  dei  (ce.  54'  —  61'). 

6.  De  iucUtio  unwersali  (ce.  61'  —  67').  —  Lacuna  nel  testo,  per 
mancanza  delle  ce.  65,  66,  da  «  quod  mens  humana  »  a  «  pau- 
peres,  et  o  vos  femine  caudate  ».  (Cfp.  ediz.  cit.,  pp.  187', 
lin.  38-188',  lin.  penult.). 

7.  De  tribus  generibus  christianorum  (ce.  67'  —  71'). 

8.  De  tribus  generibus  miraculorum  (ce.  71'  —  76'). 

9.  De  incantationibus,  superstitionibus  etc.  (ce.  76'  —  80). 

10.  De  triplici  lurnine  (ce.  80  —  83). 

11.  De  abstinentia  ab  omni  specie  mali  (ce.  83  —  86). 

12.  (Domenica  2"  di  Quaresima).  De  honore  parentum  (ce.  86  —  92). 

13.  De  sodomia  (ce.  92  —  94'). 

14.  De  pena  sodomorum  (ce.  94'  —  97'). 

15.  De  mala  consuetudine  (ce.  97'  — 102'). 

16.  De  Lazaro  vriendieo  (ce.  103  — 107). 

17.  De  Jilio  prodigo  (ce.  107  —  111). 

18.  De  bona  et  mala  societate  (ce.  Ili'  — 113'). 

19.  (Domenica  3*  di  Quaresima).  De  peccatis  quejiunt  in  stata  ma- 
trimoniali (ce.  113'  — 120). 

20.  De  confessione  (ce.  120  — 124). 

(Questa  predica  porta  la  data  del  lunedi:  quella  che  segue, 
del  mercoledì). 
'21.  De  triplici  confessione  et  eius  frutificatione  (ce.  124  — 128). 

22.  De  correptione  (ce.  128  —  132). 

23.  De  contritione  (ce.  132  —  136'). 

24.  De  conversione  Samaritane  (ce.  136'  — 142). 

25.  (Domenica  4*  di  Quaresima).  De  usurar iis  (ce.  142  — 149').  — 
Lacuna  nel  testo,  per  mancanza  della  e.  143,  da  «  Et  in  psal. 
Quis  habitabit  »  a  «  non  est  possibile  quod  papa  ».  (Cfr.  ediz. 
cit.,  pp.  239-,  lin.  48-240%  lin.  1). 

26.  De  satisfactione  seu  restitutione  (ce.  149'  — 154). 

27.  De  iuditio  curioso,  criminoso  et  periculoso  (ce.  154'  — 159'). 

28.  De  restitutionis  necessitate  (ce.  159'  — 165). 

29.  De  mercantiis  (ce.  165  — 170). 

30.  De  restitutione,  scilieet,  quid  debet  restituere  (ce.  170'  — 177). 

31.  Expositio  Evangelii  moralis.  De  7  amoribus  qui  non  deserunt 
animam  usque  ad  mortem  (ce.  177  — 182'). 

32.  (Domenica  di  passione).  De  tribus  lapidatoribus  (ce.  182  '  — 189). 
—  Lacuna  nel  testo,  per  mancanza  delle  ce.  185  — 187,  da 
«  Septima  stultitia  est  quia  smemoratus  »  a  «  propter  suas  bla- 
sfemias».  (Cfr.  ediz.  cit.,  pp.  268*,  lin.  59  — 270S  lin.  57). 


ASHB,    76 


—  136  — 


33. 

34. 
35. 

36. 
37. 

38. 
39. 


40. 
41. 
42. 
43, 

44. 


45, 


46. 

47. 
48. 
49. 

50. 

51. 
52. 


53. 


De  restìtutione,  in  quo  loco  cui  et  quomodo  debeat  fieri  (ce. 
189  —  195'). 

De  contritione  (ce.  195'  —  200).  / 

De  triplici  specie  dominarum:  Honeste.    Vane.    Porche.    De! 
ornatu  mulierum  (ce.  200  —  206'),  / 

In  Anuntiatione  beate  Virginia  (ce.  206'  —  213). 

De  aversione   et  conversione   Magdalene   et   cuiuslibet   anime 
(ce.  213  — 221).  / 

De  preparatione  Comunionis  (ce.  221  —  224). 

De  nobilitate  anime.  (Segue  al  titolo  la  nota  :    "  Postpone  se-  ■ 
quenti"  perchè  questa  predica  fu  detta  il  lunedi  santo,  e  quella 
che  segue,  la  domenica  delle  Palme)  (ce.  224  —  231'). 

(Domenica  delle  Palme).  De  nomine  Yhesu  (ce.  231'  —  241). 

De  maledictionibus  peccati  (ce.  241  —  246). 

De  sacramento  eorporis  Christi  (ce.  246  —  252'). 

De  preparationis  (1.  preparatione)  comunionis  in  universali,  et 
eius  frutificatione  (ce.  252'  —  260'). 

De  preparatione  comunionis  in  particulari   et   de    obedientia 
(ce.  260'  — 264'), 

(Questa  predica  viene  di  séguito  alla  precedente  per  la  ma- 
teria, ma,  essendo  detta  nel  sabato  santo,  per  data  deve  pos- 
porsi  alla  seguente,  eh'  è  del  venerdì  santo). 

De  passione  domini  nostri  Yhesu  Christi  (ce.  264'  —  281). 

(Da  e.  272  a  274  è  riferita  integralmente  la  lauda  di  Iacqpone 
DA  Todi.  «  Amor  di  cantate,  perchè  m'  ài  si  ferito  j|  Yhesu  spe- 
ranzia  mya  ormay  vademy  in  amore  »). 

(Pasqua    di   Resurrezione),    De   resurrectione   domini    Yhesu 
(ce.  281-286). 

De  misericordia  et  de  remissione  iniuriarum  (ce.  286  —  295'). 

De  beatitudine  (ce.  295' — 306). 

De  numero  beatorum  et  de  nomine  Yhesu.  (Ediz,,  in,  348  —  354) 
(ce.  306  —  314). 

De    scientia.    Sermo    ad   scolares.    (Ediz.,   in,   376  —  381)    (ce. 
314  —  321'). 

De  viduis.  (Ediz.,  in,  373  —  376)  (ce.  321'  — 326). 

De  saccomano  paradisi.   (Ediz,   ni,  354  —  359)  (ce.  326  —  345: 
la  numerazione  salta  da  329  a  340  senza  lacuna  nel  testo). 

In  fine,  e.  345  —  345',  si  riferisce  la  canzone  attribuita  a 
S.  Francesco:  «  In  focho  d'amor  me  misse  |1  de  Christo  con- 
solato. In  focho  etc.  ». 

(Domenica  in  Albis).  De  mercantia  caritatis  seu  divini  amoris. 
(Ediz.  jii,  359  —  363)  (ce.  345'  — 351'). 


—  137  —  AsHB.  76 

54.  (Lunedi).  De  baptismo.  «  Vox  domini  super  aquas  ec.  Ps.  28.  — 
Davit  intendens  loqui  de  sacro  baptismate,  quod  est  unum  de 
septem  sacramentis,  de  quo  solo  intendo  hodie  tractare,  dicit  |j 
Et  hoc  quantum  ad  materiam  baptismatis  prò  nunc  dieta  suf- 
ficiant  ee.  sciant,  si  occurrat  aliquis  ex  dictis  casibus,  quid 
facere  debeant.  Amen  etc.  »  (ce.  351'  —  355'). 

55.  (Martedì).  De  purgatorio  et  de  animabus  in  eo  existentibus. 
(Ediz.,  II,  464  —  468)  (ce.  355'  — 361'). 

56.  (Mercoledì).  De  stigmatibus  beati  Francisci.  «  Et  vidi  alterum 
angelum  ec.  Apoc.  7.  —  Sed  quero  de  quo  intendit  sanctus 
Johannes  loqui?  Et  certe  dico  quod  ad  litteram  intelligit  loqui 
de  sancto  Francisco  [|  Quare  ortor  vos  omnes  ut  disponatis  vos 
isto  anno  ad  liane  sanctissimam  indulgenciam,  ut  remictantur 
peccata  vestra  et  consequamini  gratiam  domini  nostri  lesu 
Christi  ee.»  (ce.  361'  — 367'). 

57.  (Domenica  2*  dopo  Pasqua).  De  amore  Dei,  sui,  et  proximi; 
con  in  fine,  brevi  orazioni  da  dirsi  ciascun  giorno  della  setti- 
mana in  latino  e  in  volgare.  (Ediz.  ni,  387  —  393:  dove  delle  ci- 
tate orazioni  è  dato  il  solo  testo  latino)  (ce.  367'  —  376'). 

È  questa  l'ultima  predica  di  S.  Bernardino  in  Padova.  Segue, 
a  ce.  376'  —  378,  la  narrazione  della  dipartenza  del  Santo,  e  dei 
miracoli  da  lui  fatti  durante  il  soggiorno  di  Padova,  non  che  la 
licenza  dello  scrittore:  «  His  itaque  per  virum  dei  peractis  |j 
quam  mordeat  livor  edax  »,  come  nella  cit.  ediz.  iii,  393  —  394. 

II.  Frammenti  di  opuscoli  sulla  morte  e  i  miracoli  di  S.  Girolamo. 

(Notati  in  margine,  a  ogni  pagina,  con  "  Vacat  "). 

1.  Epistola  beati  Eusebii  ad  beatum  Damaxiwn  Portuensem  et  ad 
Theodorum  Romanorum  senatorem  eius  fratrem ,  de  morte  beati 
Iheronimi  confessor is  et  doctoris  eximii.  «  Patri  reverendis- 
simo Damasio  ec.  Multifariam  ||  et  interpretabilis  ad  *[dicendum] 
(cfr.  Migne,  xxii,  239  —  244:  Eusebii,  De  morte  Hier.,  capp.  i  —  xi) 
(ce.  378  —  380'). 

2.  (CiRiLLi  episcopi,  epistola  supposititia  de  miraeulis  Hieronimi). 
«  *ex  civitate  Allexandria  ||  qui  omnes  simul  iuncti  ».  (Migne, 
ivi,  302  —  303)  (e.  381  —  381'). 

III.  Inni  alla  Vergine. 

1.  Primus  ympnus  ad  matutinum.  «  Cunctarum  feminarum  de- 
cus  atque  gloria  ||  Meruere  continere  continentem  ethera  » 
(ce.  381'  — 383). 

2.  Secundus  ympnus.  «  Felix  pectus  in  quo  tectus  rex  virtutum 
latuit  11  Per  eterna  nos  guberna  Deus  unus  secula.  Amen  » 
(e.  383  —  383'). 


ASHB,   76-77  _   138  _ 

3.  Tercius  i/mpnus.  «  Mater  Cristi  que  tulisti  sacris  hunc  visceri- 
bus  Il  Per  eterna  nos  guberna  seculorurn  secula  »  (ce.  383'  —  384'), 

4.  Quartus  ympnus.  «  Ave  virgo  que  origo  tocius  es  iusticie  ||  Fla- 
minique  qui  utrique  compar  est  imperio.  Amen.  »  (ce.  384'  —  385'). 

5.  Quintus  ympnus.  «  0  Regina  quam  divina  illustravit  gratia  [| 
Flaminique  ee.  »  (ce.  385'  —  386'). 

6.  Sextus  ympnus.  «  Beatarum  feminarum  virgo  beatissima  ||  Ut 
eternam  per  te  cernam  tui  nati  gloriam.  Amen  »  (ce.  386'  —  388), 

IV.  Planetus  beati  Bernardi  coram  Crueijixo. 

1.  Ad  pedes.  «  Salve  meum  salutare  |  Salve  salve  Yhesu  care  || 
Dimitto  tibi  omnia»  (e.  388  —  388'). 

2.  Ad  genua  Christi.  «  Salve  salve  rex  sanctorum  |  Spes  votiva 
peccatorum  11  Facturus  quod  desidero»  (ce.  388'  —  389'). 

3.  Ad  manus   Christi.  «  Salve  salve  Yhesu  bone  !  fatigatus  in 
agone  II  Extremis  in  periculis  »  (ce.  389'  —  390). 

4.  Ad  latus  Christi.  «  Salve  salve  summe  bonus  |  Ad  parcendum 
valde  pronus  ||  Sed  apud  te  permaneat  »  (e.  390). 

5.  Ad  cor  et  pectus  Christi.  «  Salve  salus  mea  deus  |  Yhesu  dulcis 
amor  meus  [|  Ut  bene  de  te  senciat  »  (e.  390  —  390'). 

6.  Ad  vultum,  Yhesu.  «Salve  salve  reverende  |  Semper  semper  inqui- 
rende  ||  Celi  tradens  gaudia.  Amen.  Deo  gratias  »  (ce.  390'-391'). 

V.  Cantilena  Phylippi  CANGELARn  Parisiensis:  in  62  quartine  mono- 

ritmiche. «  Philomena  previa  temporis  ameni  |  Que  recessum 
nuncias  imbri  atque  ceni  |  Dum  demulces  animos  tuo  cantu-leni  j 
Avis  dulcissima  ad  me  queso  veni  ||  Quicquid  tamen  alii  dicant, 
frater  care  |  Istam  novam  martirem  libens  ymitare  |  Dumque 
talis  fueris  Christum  deprecare  |  Ut  nos  cantus  martiris  doceat 
cantare.  Amen  »  (ce.  392  —  396'). 

VI.  Arbor  fratris  Bonaventure  ordinis  minorum.  —  Ha  queste  sud- 

divisioni: Yhesus  a  deo  genitus.  —  Y.  prefiguratus.  —  Y.  emissus 
cellitus.  —  Y.  Maria  natus.  —  Y.  conformis  patribus.  —  Y.  m,a- 
gis  monstratus.  —  Y.  sublimis  legibus.  —  Y.  regno  fugatus.  — 
Y.  baptista  celitus.  —  «  Expergiscere  provide  anima  deo  devota  || 
ut  exemplum  monstraret  perfecte  iusticie  et  vim  regenerativam  » 
(ce.  396'  — 398'). 

77  (151.  —  83). 

Fra  Michele  da  Milano,  Avventiiale  e  Quaresimale 
sopra  la  Penitenza. 

Memhran.  e  cartac,  sec.  XV,  m.  0,218X0»155,  di  carte  252,  a  due 
colonne,  di  linee  scritte  40  per  colonna:  sono  bianche  le  ce.  247  —  252. 
Quadd.  ventuno,  non  numerati,  di  dodici  carte  ciascuno,  col  richiamo 


—  139  —  AsHB.  77 

neir  ultima  pagina  :  i  fogli  esterni  e  centrali  di  ciascun  quad.  sono 
membranacei,  gli  altri  cartacei.  Scrittura  minuta  acuta,  tutta  di 
una  mano.  A  e.  1  è  miniata  la  iniziale  S  ;  le  altre  iniziali  sono 
semplicemente  colorate  d' azzurro  o  di  rosso. 

Provenienza  Gianfilippi.  Segn.  ant.  :  S.  Se.  III. 

Legatura  moderna  in  pelle  azzurra  scura. 

Quadragesimale  seu  Sermonariurn  duplicatum,  silicei  per  Adoentum 
et  Quadra'gesimam,  de  penitentia  et  eius  partibus,  editum  a 
pauperculo  fratre  Michaele  de  Mediolano  ordinis  minorum  de 
obseroantia,  divini  verbi  indigno  praedieatore. 

Prohemium.  «  Secundum  E.'  phi.  sententiam,  ut  aperte  patet  1°  Phi- 
sicorum  et  2°  de  Anima,  ex  his  quae  nobis  manifeste  notae  sunt 
yenimus  in  cognitionem  eorum  quae  non  sunt  nobis  ita  nota  [{ 
Quapropterde  penitentia  tractantes,  imittando  morem  ordinemque 
theologorum,  primo  et  antea  de  ipsa  tractandum  est  in  generali, 
postea  vero  in  particulari  de  eius  partibus.  In  isto  ergo  sacro 
Adventu  de  penitentia  in  generali  tractabimus,  quolibet  die  unum 
sermonem  facientes.  In  Quadragesima  vero  sequenti,  posmodum, 
de  partibus  eius,  scilicet  Contritione,  Confessione  et  Satisfactione 
subiungemus  »  (e.  1  —  1'). 

Novanta  Sermoni  (numerati  91)  dalla  domenica  prima  dell'Avvento 
al  martedì  dopo  Pasqua  di  Resurrezione,  con  questi  titoli: 

1.  De  dijffinitionibus  penitentie  in  generali  (ce.  1'  —  4). 

2.  De  diffinitione  penitentie  seeundum  quod  consideratiir  ut  com- 
parata ad  diversos  respectus  (ce.  4  —  6'). 

3.  De  institutione  penitentie  in  generali  et  in  particulari,  quomodo 
scilicet  convenienter  est  instituta  et  quando  (ce.  6'  —  8). 

4.  Quare  et  propter  quod  institutum  est  sacramentum  penitentie 
(ce.  8  —  9'). 

5.  De  primitate  penitentie,  quomodo  scilicet  est  penitentia  in  anima 
peccatoris  (ce.  10  — 11'). 

6.  De  origine  penitentie  (ce.  11'  — 13'). 

7.  Festum  conceptionis  Virginis  Marie.  De  excellentia  coneeptionis 
eiusdem  (ce.  13'  —  16'). 

8.  De  necessitate  penitentie  seu  obligatione  (ce.  16'  — 19'). 

9.  De  quantitate  intensiva  penitentie,  scilicet  quantum  debet  esse 
dolor  penitentie  (ce.  19'  —  22). 

10.  De  quantitate  continua  penitentie  (ce.  22  —  23). 

11.  De  quantitate  discreta  penitentie,  quotiens  scilicet  potest  reite- 
rar i  post  reiter ationem  peccati  (ce.   23  —  24'), 

12.  De  mutabili  re  (da  emendarsi,  mutabilitate)  dei  facta  per  pe- 
nitentiam,  quomodo  scilicet  deus  qui  est  immutabilis  de  se  per 
penitentiam  dicatur  mutari  (ce.  24'  —  26'). 


ASHB.   77  —   140  — 

13.  De  qua  significatione  penitentie  (cosi  la  rubrica:  ma  nel  testo: 
«  De  qualificatione  ergo  penitentie  tractantes  »),  et  quomodo 
debeat  esse  integra  et  recta  intentione  facta  (ce,  26'  —  28'). 

14.  De  excellentia  et  humilitate  beate   Virginis  (ce.  28' — 30'). 

15.  De  penitentie  tarditate  et  periculo  eorum  qui  tardant  peniten- 
iiam  usque  in  jinem  (ce.  30'  —  33'). 

16.  De  iustijicatione  inipii  per  penitentiam  facta",  quot  videlieet  ad 
ipsius  impii  iustificationem  coneurrunt  (ce.  33'  —  35). 

17.  De  ordinatione  et  significatione  iustificationis  impii  (ce.  35  —  36'). 

18.  De  utilitate  et  fructificatione  penitentie  (ce.  36'  —  38). 

19.  De  3^^^  aliis  penitentie  fructibus  (ce.  38  —  39'). 

20.  De  5^"«  aliis  ultimis  fructibus  penitentie  (ce.  39'  —  41'), 

21.  De  nobilitate  dignitate  et  formositate  beate  Virginis  (ce.  41'  —  43'). 

22.  De  inductione  ad  penitentiam  (ce.  43'  —  46). 

23.  De  virginitate  et  disponsatione  beate  Virginis  Marie  (ce.  46-48'). 

24.  In  solemnitate  Natioitatis  domini  nostri  Yesu  Christi.  De  pos- 
sibilitate  et  convenientia ,  Incarnationis  et  meritate  Nativitatìs 
(ce.  48'  — 51'). 

25.  De  amore  dei  erga  creaturas  ratione  creationis,  propter  quem 
amorem  quilibet  excitari  debet  ad  penitentiam  agendam  (ce. 
51'  — 55). 

26.  In  Epiphania  domini  nostri  Yesu  Christi.  De  dignitate  et  ve- 
neratione  eius  per  Magos  (ce.  55  —  58'). 

27.  De  amore  dei  erga  creaturas  ratione  redemptionis  gubernationis 
et  glorificationis,  propter  que  quilibet  excitari  debet  ad  peniten- 
tiam (ce.  58'  — 61'). 

28.  De  impedimento  penitentie  quod  dicitur  infidelitas  cum  eius 
remedio  (ce.  61  '  —  64). 

29.  De  impedimento  2'^'^  penitentie  scilicet  difficultatis  et  male  exem- 
plaritatis  (ce.  64  —  66'). 

30.  De  tribus  aliis  impedimentis  penitentie,  scilicet  timìditatis,  de- 
lectabilitatis  et  longanimitatis  (ce.  66'  —  69). 

31.  De  tribus  aliis  impedimentis  penitentie,  scilicet  presumptuosita- 
tis,  assiduitatis  et  horribilitatis,  cum  suis  remediis  (ce.  69  —  71'). 

32.  Quod  deus  cult  omnes  saloos  fieri,  eos  ad  penitentiam  vacando 
inspiratione,  predicatione  et  benefitiorum  ellargitionem  (sic),  nec 
non  et  malorum  percussione  (ce.  71'  —  74'). 

33.  De  3'^'^  (triplici)  misericordia  dei  peccatores  ad  penitentiam 
incitante  (ce.  74'  — 77'). 

34.  De  probatione  et  festinatione  dittine  misericordie  et  indurationis 
peccatorum  reprehensione  (ce.  78  —  80'). 

35.  De  qualitate  et  descriptione  ieiunii  quadragesimalis  (ce.  80' -82'). 


—  141  —  AsHB.  77 

36.  De  excellentìa  et  dignitate  ieiunii,  quia,  scilicet,   opus  boniim 
et  virtuosum  (ce.  82'  —  85). 

37.  Feria  cinerum.  De  institutione  ieiunii  (ce.  85  —  87'). 

38.  De   ieiunii  obligaiione  per   legem  nature   scripture   et  gratie 
(ce.  87' -90'). 

39.  De  ieiunii  modijicatione,  qiiomodo  scilicet  fieri  debeat,  ut  sit 
deo  graiurn  (ce.  90'  —  93'). 

40.  De  his  qui  exceptuantur  ab  obligatione  ieiunii  (ce.  93'  —  96). 

41.  De  utilitate  et  trihumphatione  ieiunii  (ce.  96  —  99). 

42.  De  tentatione  Christi,  et  expositione  ecangelii  (ce.  99  — 102). 

43.  De  diffinitione  et  diversificatione  elymosine,  et  hodierni  evan- 
gelii  expositione  (ce.  102  —  104'). 

44.  De  excelentia  et  dignitate  elymosine  (ce.  104'  — 106'). 

45.  De  satisfactione  elymosine  (ce.  106'  — 109). 

46.  De  5*«s  conditionibus  elymosine,  scilicet  de  gratiositaie,  largitale 
et  bonitate  (ce.  109  —  112). 

47.  De  4  («)   conditione  elymosine,  que  dicitur  proprietas,  scilicet, 
quod  debet  fieri  de  proprio  (ce.  112  — 114'). 

48.  De  tribus  aliis  conditionibus  elymosine  (ce.  114'  — 117'). 

49.  De  veritate  finalis  iuditii  nos  ad  penitentiam  inducentìs  (ec. 
117'  — 121'). 

50.  De  3  ^"s  preambulis  ad  examinationem  et  sententiationem  finalis 
iuditii  (ce.  121'  — 124). 

51.  De  sententia  finalis  iuditii  (ce.  124  — 127'). 

52.  De  quiddiiate  et  dififinitione  contritionis  (ce.  127'  — 130'). 

53.  De  diversitate   attritionis   et   confessìonis    (corr.    contritionis) 
(ce.  130'  — 134'). 

54.  De  necessitate  et  obligatione  contritionis  (ce.  134'  — 137). 

55.  De  oportunitate  contritionis  (ec.  137  — 139'). 

56.  De  signis  et  causis  et  remediis  pestilentie  etiam  ìncitantis  ad 
penitentiam  (ce.  139'  — 143). 

57-58.  (Questo  doppio  numero  è  nel  cod.).  De  necessitate  et  obli- 
gatione confessionis  (ce.  143  — 146'). 

59.  De  generali  comprehensione  confessionis,    quod   omnes   com- 
prehendat  (ce.  146'  — 148'). 

60.  De  preparatione  confessionis  (ec.  148  — 151'). 

61.  De  confessionis  ferooratione  et  simplicitate  (ce.  151'  — 154). 

62.  De  confessionis  nudatione,  verecundatione  et  fortificatione  (ec. 
154  —  156). 

63.  De  condictione  quam  debet  habere  confessor,  ut  possit  audire 
confessiones  (ce.  156 — 159'). 

64.  De  remissione  et  confessione peccatorum  venialium  (ce.  159'- 161). 


AsHB.  77  —  142  — 

65.  De  iniegratione  confessionis  et  reìieratìone  (ce.  161 — 165). 

66.  De  acceleratione  et  frequentatìone  confessionis  (ce.  165  — 168). 

67.  De  sigillo  et  secreto  confessionis  (ce.  168  — 171). 

68.  De  satisfatione  facienda  deo  in  generali  (ce.  171  — 173). 

69.  De  differentia  orationis  honorum,  et  malorum,  et  quomodo 
omnes  exaudiuntur  (ce.  173  — 175'). 

70.  De  obieeto  orationis,  cui  se ilicet  fieri  debet  oratio  (ce.  175'  — 178). 

71.  De  oratione  vocali  et  mentali  (ce.  178  — 180'). 

72.  Quod  in  oratione  necessaria  est  attentio  (ce.  180' — 182'). 

73.  De  ohligatione  et  immanitate  atque  remediatione  mortis  (ce. 
182'— 186). 

74.  Pro  quibus  orare  debemus  et  prò  quibus  non  (ce.  186  — 188'). 

75.  Quid  sit  principaliter  petendum  in  oratione  (ce.  188'  — 190'). 

76.  De  loco  et  tempore  ubi  et  in  quo  debet  fieri  oratio  (ce.  190'  — 192'). 

77.  De  satisfatione  facienda  homini,  et  primo  de  restitutione  ho- 
norum fortune  (ce.  192'  — 195'). 

78.  De  penitentia  et  conversione  Marie  Magdalene  (ce.  195  '  — 198). 

79.  De  satisfatione  facienda  homini  quoad  famam  (ce.  198  —  200). 

80.  De  angelica  nuntiatione  facta  gloriose  Virgini  (ce.  200  —  203). 

81.  De  restitutione  honorum  anime  (ce.  203  —  205'). 

82.  De  ohligatione  restitutionum  predictarum,  scilicet  quare  fieri 
deheant,  per  rationes  auciorìtates  et  exempla  (ce.  205'  —  209). 

83.  Quando  cui  et  quomodo  fieri  debet  restitutio  (ce.  209  —  211'). 

84.  De  ohligatione  comunionis  sacratissimi  corporis  Christi  (ce. 
211'  — 213'). 

85.  De  indispositione  indigna  sumentium  sacramentum  Bucharestie 
(ce.  213'  — 216'). 

86.  De  particulari  mentione  eorum  quibus  sacra  comunìo  non  est 
danda  (ce.  216'  — 219). 

87.  In  Parasceoe.  De  sacratissima  passione  domini  nostri  Yesu 
Christi  (ce.  219  —  233'). 

88.  De  preparatione  sacre  comunionis,  qualiter  scilicet  debent  se 
preparare  suscepturi  sacram  comunionem  in  solennitate  sequentii 
(ce.  233'  — 235'). 

89.  Dominica  resurectionis  domini  nostri  Yesu  Christi.  De  neces- 
sitate et  excellentia  resurectionis  eiusdem  (ce.  235'  —  238). 

90.  De  inmortalitate  anime  per  rationes  theologicas  et  auctoritates 
et  exempla  scripture  sacre  (ce.  238  —  241'). 

91.  Probatur  animam  esse  inmortalem  rationibus,  auetoritatibus  et 
exemplis  philosophicis  et  gentilibus  (ce.  241'  —  245'). 

In  fine  del  testo,  a  e.  245',  in  rosso:  «  Quadragesimale  de 
penitentia  ab  Adventu  usque  ad  tertiam  feriam  post  Pasca  a 


_  H3  —  ASHB.  77-78 

venerabili  viro  fratre  Michaele  de  Mediolano  ordinis  et  obser- 
vantie  minorum  fratrum  editum  explicit  feliciter  ». 

A  e.   246  —  246'  è    Tabula  praesentis  operis,   d'altra  mano. 
Qua  e  là,  nei  margini  del  testo,  sono  note  di  più  mani. 

78  (152.  —  84). 
Collazioni  dei  Tangeli  e  delle  Epistole  per  tutto  l'auno. 

Membran.,  sec.  XIV,  m.  0.164X0,115,  di  carte  202:  la  e.  194  è 
bianca.  Quadd.  ventitré,  non  numerati,  col  ricbiamo  nell'ultima 
pagina:  i  quadd.  i,  xix  —  xxii  sono  di  dodici  carte  Ccc.  1  — 12, 
149  — 196)  ;  i  qiiadd.  ii  —  xviii,  di  otto  (ce.  13  — 148)  ;  il  quad.  xxiii, 
di  sei  (ce.  197  —  202).  Scrittura  gotica  monacale,  tutta  di  una  mano. 

Provenienza  Gianfilippi.  —  Altri  nomi  di  possessori  anteriori  si 
leggono  nella  prima  carta,  che  fa  anche  da  guardia:  {verso)  «  Iste 
liber  est  fratris  lacobi  de  sancto  Laurentio  >,  di  mano  del  sec.  XIV, 
su  rasura;  e  della  stessa  mano:  «In  hoc  volumine  continentur 
infrascripta.  Inprimis,  Collationes  de  evangeliis  dominicalibus  et 
ferialibus  domini  Beltrandi.  Item  quedam  Collationes  de  festis, 
eiusdem,  ut  credo.  Item  Collationes  de  epistulis  dominicalibus,  et 
quedam  alia:  vide  tabulam  in  fine  ».  —  {recto)  «  Usui  magistri 
Alexandri  Fauni  veronensis  ordinis  Minorum  Conventualium  et  ami- 
corum,  1579  (riscritto  sopra,  1479)  »  ;  e  della  stessa  mano  :  <  Aucto- 
rem  huius  operis  ego  puto  fuisse  D.  Beltrandum  a  Turre  Cardi- 
nalem  ordinis  minorum  Sancti  Francisci  ». 

Legatura  in  pelle  con  impressioni  a  secco  e  dorature  nel  dorso. 

Collazioni  dei  Vangeli  e  delle  Epistole  per  tutto  l'anno.  (Ogni  Col- 
lazione ha  un  numero  d'ordine  progressivo,  scritto  in  cifre  arabe 
a  capo  di  pagina,  da  1  a  243,  ed  è  divisa  in  più  membri,  distinti 
parimente  con  cifre  arabe). 

Il  cod.  ha  due  indici,  che  si  riferiscono  alle  sezioni  I  —  IV. 

A.  analitico  per  alfabeto.  Tabula  per  alphabetum  super  primam 
partem  huius  libri  (ce.  3  — 12',  2  —  2'). 

B.  numerale  progressivo.  Tabula  omnium  Collationum  in  hoe  vo- 
lumine conteptarum  tam  ferialium  quam  fesiorum.  et  etiam  di- 
stiniionum  in  ipsis  contemptarum  (ce.  195  — 198). 

I.  Bertrando  da  Torre,  Collazioni  dei  Vangeli  domenicali  e  feriali. 
Dalla  Prima  dominica  de  Adoentu  sdìa,  Dominica  24  post  Pente- 
eostem:  numerate  da  1  a  120  nell'Indice  B,  e  da  1  a  122  nel  testo, 
essendo  in  questo  l'ultima  designata  coi  tre  numeri  120, 121, 122, 
e  aggiuntovi  nel  titolo  :  et  prò  sanata  Cecilia.  «  Videbunt  filium 
hominis  venientem  in  nube.  Lue.  21.  —  Quamvis  verbum  istud 
ad  literam  scriptum  de  adventu  Christi  manifesto  ad  iudicium 
sit  II  Christus  ad  quem  congregabuntur  omnes  sancti  ut  aquile, 
ubicumque  ipse  iudicans  in  corpore  apparebit.  Amen.  Amen.  — 
Expliciunt  Collationes  dominicales  et  feriales  totius  anni  edite 


ASHB.  78-79  —  144  — 

a  fruire  Beltrando  ordinis  Minorum  sacre  Theologìe  doctori 
Equitanico  »  (ce.  13  —  66). 

II.  Collazioni  delle  Feste,  senza  nome  d'autore.  Da  In  die  Cìneriim  a 

In  oigilia  Natalis  Domìni  (nn.  123  —  200).  «  Dimite  me  ut  plan- 
gam  ee.  lob.  x.  Non  dimittani  te  ee.  Gen.  22  (/.  32).  —  Debet 
peccator  appetere,  sicut  et  alii,  ut  a  deo  dimittatur  []  quia  pro- 
tector  tuus  ego  sum,  et  merces  tua  magna  nimis.  Ad  quem  etc.  » 
(ce.  66'  — 168'). 

III.  De  Epistulis  Collationes.  Dalla,  Dominica  prima  de  A doentu  aWa 

Dominica  24  post  Pentecostem  (nn.  201  —  235).  «  Abiciamus 
opera  tenebrarum  ec.  Ro.  24.  —  Secundum  Bedam  genus  hu- 
manum  ex  peccato  Ade  4'""  incurit  incomoda  [|  De  cuius  numero 
nobis  esse  coneedat  qui  cum  patre  ec.  Amen  »  (ce.  168'  — 187'). 

IV.  Altre  Collazioni.   In  fesio  sancii  Nicholai.  In  conversione  beaii 

Pauli.  In  visiiaiionibus  fratrum  (nn.  236  —  238).  «  Sicut  dies  iu- 
ventutis  tue  ec.  Deuter.  33.  —  Dictum  ad  probandum  |j  expone  et 
applica,  sicut  Statuta  nostra  melius  scis  et  vales  »  (ce.  187'-193'). 

V.  Altre  Collazioni  di  Epistole  domenicali,  non  comprese  negli  Indici. 

Dominica  1 7  (nn.  239  —  240).  Dominica  in  ramis  palmarum 
(nn.  241  —  243).  —  «  Obsecro  vos  ec.  Ad  Ephes.  4.  —  Divus 
et  divinus  apostolus  nostrarum  animarum  zelator  ||  Christus 
lesus  prò  nobis  captus  immolatus  et  mortuus,  qui  est  benedictus 
in  secula  seculorum.  Amen»  (ce.  198'  —  202'). 

Finisce  :  «  Hic  finitur  prima  Pars  huius  libri.  Et  hic  incipit 
secunda  ». 

79  (153.  —  85). 
Digesto  nuovo  glossato. 

Membran.,  sec.  XIII,  m.  0,418X0)235,  di  carte  224  (numeraz. 
del  sec.  XVI):  ogni  pag.  ha  due  colonne  di  testo  e  altre  due  mar- 
ginali di  commento.  (Notisi  che  nell'  ant.  numeraz.  si  salta  da  e.  179 
immediatamente  a  190;  cosicché  le  ce.  segnate  per  errore  190 — 233 
corrispondono  effettivamente  a  180  —  223,  e  secondo  questo  numero 
le  citiamo  :  la  carta  ultima  poi  è  già  segnata  regolarmente"  224  da 
mano  antica).  Quadd.  venticinque,  non  numerati,  i  primi  dodici  di 
10  carte  ciascuno,  gli  altri  di  8  ;  coi  richiami  nell'  ultima  pagina, 
salvo  gli  ultimi  tre  che  ne  mancano.  Scrittura  gotica. 

Provenienza  Gianfìlippi. 

Legatura  moderna  in  pelle  scura  con  dorature. 

(Digesium  Novum).  Ultimi  dodici  libri  delle  Pandette  di  Giustiniano. 

I.  Domini  lusiiniani  sacraiissimi  principis  perpetui  augusti  iuris  enu- 
cleati ex  omni  veteri  iure  collecti  digestorum  seu  pandectarum 
(supplisci:  liber  xxxviiii  incipit)  (ce.  1  — 18'). 


—  145  —  AsHB.  79-80 

II.  Explìcit  liher  xxxviiii,  incipit  xl  (ce.  18'  —  41'). 

III.  Domini  lustiniani  ec.  come  al  n.  I  pandeetarwn  explicit  liher  xl. 

Incipit  XLi  (ce.  41' — 57'). 

IV.  Explicit  liher  xli.  Incipit  xlii  (erratamente  il  cod.  :  xlii  —  xliii) 

(ce.  57'  — 68'). 

V.  {Liher  xliii)  (e.  68'  — 87). 

VI.  Domini  lustiniani  ec.  come  al  n.  I  pandectarum  liher  xliii  explicit. 

Incipit  liher  xliiii  (ce.  87  —  96'). 

VII.  Explicit  liher  xliiii.  Incipit  xlv  (ec.  97  — 112'). 

Vili.  Domini  lustiniani  ec.  come  al  n.  I  pandectarum  liher  xlv  explicit. 
Incipit  XLvi  (ce.  112' — 135). 

IX.  Incipit  liher  xlvii  (ce.  135  — 157'). 

X.  Incipit  liher  xlviii  (ce.  157' — 180'). 

XI.  Explicit  ex  ordine  liher  xlviii.   Incipit  exordium   (sic)    xlviiii 

(ce.  180'  — 196). 

XII.  Explicit  liher  ex  ordine  xlviii  (1.  xlviiii)  :  septime  sunt  partis 

libri  V,  Incipit  ex  ordine  liher  l,  septime  vero  partis  liher  vi 
(ce.  196  — 224). 

Questi  dodici  libri  sono  numerati  a  capo  di  pagina  I  —  XII, 
in  caratteri  maiuscoli  rossi  di  mano  antica  ;  più  modernamente 
(sec.  XV),  xxxviiij  —  1,  in  lettere  minuscole  nere.  In  principio 
d'ogni  libro  è  scritto  in  caratteri  allungati  azzurri  lineati  di  rosso, 
il  nome  ULPIANUS,  anche  pei  libri  xli,  xlh,  xlviii  (ec.  41', 
57',  157'),  che  effettivamente  cominciano  con  frammenti  di  Gaius, 
di  Modestinus  e  di  Macer:  ma,  non  essendovi  nel  testo  altera- 
zione, tale  scambio  di  nome  deve  attribuirsi  a  errore  materiale 
del  rubricatore,  il  quale,  nello  spazio  lasciatogli  appositamente 
bianco  a  capo  d'ogni  libro,  scrisse  dal  principio  alla  fine  sempre 
lo  stesso  nome. 

Il  testo  del  Digesto  è  incorniciato,  in  ogni  pagina,  da  un  co- 
pioso Commento,  scritto  da  mano  contemporanea.  Inoltre,  nelle 
interlinee  e  nei  margini,  sono  brevi  glosse  di  più  mani  e  di 
più  tempi. 

80  (154  e  1911.  —  86  e  1814). 

Gio.  Magi  da  Verona,  Complementum  Aurorae  Bolandinì. 
Altri  opuscoli. 

Membran.,  sec.  XIV  — XV,  m.  0,330X0,230,  di  carte  35:  le 
ce.  1  —  24  sono  distinte  in  due  quadd.  completi  col  richiamo  nel- 
l'ultima pagina  :  le  ce.  25 — 27  non  hanno  corrispondenza  :  le  ce.  28 — 35 
costituiscono  un  terzo  quad.  Le  ce.  13 — 24  (quad.  ii)  e  la  25  sono 

Laur.  Ashb.  —  I.  10 


AsHB.  80  —  146  — 

palimpseste  :  la  scrittura  anteriore  presenta  frammenti  di  partite 
di  dare  e  avere,  e,  nella  e.  18,  si  scorge  l'anno  «  Mocccoixvij  ».  La 
scrittura  del  cod.  è  di  due  mani.  Il  n.  i  è  scritto  da  Verdelus 
notarius  de  Pontepetre  nel  1395;  i  nn.  ii  —  iv  da  altra  mano 
dei  primi  anni  del  sec.  XV. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Segnature:  38.  203  (in 
prima  pagina).  1063  (rosso,  nell'ultima  pag.).  149  (D)  (nel  dorso, 
sotto  la  legatura). 

Legatura  moderna  in  cartone,  col  dorso  di  tela. 

I.  (loHANNis  DE  Maqis,  Complementum  Aurore  magistri  Rolandìnì.  — 

Cfr.  Se.  Maffei,  Veron.  ìllustr.,  ii,  64).  Contiene  il  Commentario 
degli  ultimi  capitoli  della  Somma  di  Rolandino,  come  appresso  : 

ultimo  paragrafo  del  cap.  v.  —  Prioìlegium  creandoram  ta- 
belionum  (e.  1  —  1'). 

cap.  VI.  —  Ineipit  q/^wm  capitulum.  Instrumentum  compro- 
m^issi  ^  Instrumentum  denunctiationis  (ce.  1'  —  8'). 

cap.  VII.  —  Instrumentum  adoptionis  ||  Instrumentum^  constiiu- 
tionis  vicecomitis  (ce.  8'  —  29'). 

Finisce  :  «  Explicìt  opuseulum,  scilicet  Complementum  Aurore 
magistri  Rolandini,  eompillatum  per  eggregium  iuris  professorem 
dominum  lohannem  de  Magis  notarium  veronensem  et  recol- 
leetum  sub  ipsius  lectura,  Verone,  Millesimo  treeentessimo  oetua- 
gessimo.  —  Ego  Verdelus  notarius  de  Pontepetre  hunc 
scripsi,  dey  adiutorio,  die  merchurii  duodecimo  mensis  madii, 
Anno  nativitatis  domini  nostri  Yesu  Christi  Millesimo  treeen- 
tessimo nonagessimo  quinto,  indictione  tercia.  —  Deo  gratias, 
amen  ». 

II.  (loHANNis  Andree,  Appuratus  super  arbore  consanguinitatis  unitatis 

et  affinitatis).  «  (C)irea  lecturam  arboris  diversis  olim  diversum 
modum  tenentibus  ||  Benedietus  in  secula  seculorum  amen.  — 
Explieit  Apparatus  ec.  domini  lohannis  Andree  »  (ce.  30  —  34). 

III.  Isti  sunt  Casus  episcopales,  quos  reseroat  episeopus  prò  se.  «  In 

primis  exeomunicati  excomunicatione  quaeumque  malori  ||  in 
casibus  presentialiter  nobis  reservatis  totaliter  revocamus  » 
(ec.  34  — 35). 

IV.  «  Pone  quod  aliqua  mulier  nupta  iniuriata  {in  ras.)  alieni''  fuit*  ec. 

Queritur  utrum  maritus  debeat  solvere  condemnationem  ec.  \\ 
quod  differatur,  donec  matrimonium  dissolavatur  ec.  »   (e.  35). 


—  147  —  AsHB.  81 

81  (155.  —  87). 
Opuscoli  contro  gli  errori  della  Chiesa  greca. 

Cartac,  sec.  XIV,  m.  0,284  X  0,219,  di  carte  45.  Quadd.  cinque 
non  numerati,  col  richiamo  nell'ultima  pag.:  i,  ii,  iv,  di  dieci  carte 
ciascuno;  iii,  di  otto;  v,  di  sette,  delle  quali  le  ultime  due  (ce.  44,  45) 
sono  bianche.  Ciascuna  pagina  è  partita  in  due  colonne,  ma  la  co- 
lonna destra  è  bianca  :  forse  era  riserbata  pel  testo  greco.  La  scrit- 
tura, semigotica,  è  tutta  di  una  mano.  Nel  rovescio  della  coperta 
anteriore  è  di  mano  del  secolo  XV  una  breve  lista  di  Santi,  col  • 
titolo:  «  Officii  schontradi  ». 

Provenienza  Gianfìlippi,  già  Saibante.  Segnature  :  376.  163  (D). 

Legatura  antica  in  pergamena. 

I.  Trattato  contro  gli  errori  dei  Greci,  composto  dai  frati  Domeni- 

cani di  Costantinopoli  nell252,  in  quattro  articoli  o  parti,  con 
un  proemio.  «  Licet  Grecorum  ecclesiam  []  de  tanta  miseria  et 
servitute  liberet  eos.  —  Hec  autem  scripta  sunt  anno  domini 
M^ccdij"  (sic)  in  civitate  Constantinopoli  a  fratribus  ordinìs 
predicatorum,  de  armario  Sancte  Sophie,  de  greco  sermone  in 
latinum  translata.  Omnes  oppiniones  ereticas  grecorum  et  a 
summis  sacris  magistris  latinorum  in  sacra  theologia  consti- 
tutis  veridice  eis  de  eis  de  verbo  ad  verbum  responsum  fuit, 
ad  edificationem  ecclesie  sancte  et  profectum  animarum  et  ad 
laudem  patris  et  filii  et  spiritus  sancti,  amen,  cui  est  honor  et 
gloria  in  secala  seculorum  amen.  —  Explicit  pars  quarta  » 
(ce.  1  —  30). 

II.  Estratti  da  Ugone  Eteriano,  in  appendice  al  precedente  Trattato. 

«  Incipit  prohemium.  Sicut  in  prohemio  huius  opusculi  protestati 
sumus  ec.  Quod,  licet  iam  dictis  iiij"""  articulis  legentibus  demo- 
strentur,  adhuc  plenius  tamen  in  hiis  que  subiecta  sunt  osten- 
detur,  que  ex  dictis  magistri  Ugonis  Ethoriani  numquam  extracta 
buie  operi  necesario  duximus  inserenda.  Dicunt  et  scribunt  Greci 
de  Latinis  sic  ||  se  irati  {sic)  adhuc  recognoscant.  Amen.  — 
Explicit»  (ce.  30—36'). 

III.  Dei  Concini  generali  e  particolari,  e  dei  Canoni  della  Chiesa  greca. 

«  Consequenter  post  predicta  videndum  est  de  conciliis  genera- 
libus  et  particularibus  ||  Sunt  igitur  omnes  canones  in  numero 
nominati  ec.  vj"  et  unus.  Habent  insuper  quasdam  epistolas 
sanctorum  doctorum  suorum  Basilii,  Kirili,  Athanasii,  et  aliorum, 
in  quibus  continentur  canones  plures,  quos  inter  alios  auctores 
recipiunt  et  pari  veneratione  imitantur.  —  Isti  sunt  canones 
quorum  auctoritate  Greci  adversantur  Latinis.  Amen.  —  Lau- 
detur  Christus.  Amen  »  (ce.  37  —  43). 


ASHB.  81-82  —  148  — 

(Cfr.  Canisii,  LecUones  antìquae,  ed.  Jac.  Basnage,  Antver- 
piae  1725,  to.  iv:  Tractatus  cantra  Graecorum  errores,  ex  ms. 
eod.  Bibl.  Bavaricae  in  lucem  prolatus  studio  Petri  Stevartii 
Leodii  ec,  pp.  33  —  62  (num.  I);  62  —  67  (num.  II);  67  —  73 
(num.  Ili);  seguitano  in  detta  ediz.,  pp.  73  —  80,  altre  cose  non 
comprese  nel  nostro  cod.  —  Erroneamente  il  Fabricio  [Bibl. 
graeca,  3*  ediz.,  x,  421)  e  il  Bandini  {Catal.  Laur.  Supplem.  iii,  616) 
hanno  confuso  questo  Trattato  con  altro  di  Emanuele  Galega, 
Adoersus  Graecos,  che  fu  poi  tradotto  da  Ambrogio  Camaldo- 
lense:  cfr.  Migne,  Patrol.  graeca,  olii,  17  e  segg.,  e  il  cod. 
Laur.  Fiesol.  148.  —  Siamo  in  debito  di  questa  comunicazione 
al  cav.  ab.  N.  Anziani,  prefetto  della  Laurenziana). 

82  (156.  —  88). 

Francesco  Piazza,  Trattato  delle  scomuniche. 
Alessandro  d'Alessandria,  Trattato  delle  usure.  Estratti. 

Carfcac,  sec.  XV,  m.  0,213X0)144,  di  carte  129,  delle  quali  le 
ultime  due  sono  bianche.  Quadd.  tredici,  di  dieci  carte  ciascuno, 
salvo  l'xi  che  ne  ha  undici,  essendo  la  e.  Ili  aggiunta  con  una 
linguetta,  e  il  xiii  che  ne  ha  otto:  di  ogni  quaderno  sono  nume- 
rate originalmente' le  prime  cinque  carte  (e  dell'ultimo  le  prime 
quattro)  con  una  numerazione  progressiva  da  1  a  64.  Il  cod.  ha 
due  guardie  membranacee,  che  contengono  un  frammento  di  Atti 
fatti  dinanzi  al  Potestà  di  Verona,  dove  si  legge,  fra  le  altre  date, 
l'anno  1419. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Segnature:  S.  Se.  TI. 
348.  177  (D.). 

Legatura  in  assi  coperte  di  cuoio  con  fermaglio,  in  cattivo  stato. 

I.  Tractatus  exeomunicationum  editus  per  fratrem  Franciscum   de 

Platea  de  Bononia,  ordinis  minorum  de  obseroantia.  «  Et  primo 
cantra  sacerdotes  seculares.  Excomunicatio.  Quero  qui  sint  ca- 
sus excomunicationis  maioris  contra  personas  ecclesiasticas. 
i^.  Primo  contra  monarchiam  tocius  ecclesie  ||  Gap.  61."  De 
percutientihus  clericos.  Excomunicatio.  3.°  scilicet  percutientium 
clericos  ec.  videtur  quod  conditor  iuris  non  voluit  ut  excomu- 
nicatio a  iure  incurreretur  nisi  propter  mortale  peccatum  » 
(ce.  1  —  66'). 

II.  Tractatus  de  usuris  secundum  magistrum  Alexandrum  de  Alexan- 

dria prooincie  Lombardie  ordinis  minorum  generalem  mini- 
strum,  lanue  disputatus.  —  Proemio  :  «  Utrum  sine  sedis  apo- 
stolico licentia  ec.  »,  e  Indice  dei  nove  capitoli  del  Trattato 
(ce.  67  —  68).  —  Trattato.  «  Capftulum  prim,um.  Quid  est  usura 
et  unde  dicatur.  Primo  ergo  videndum  est  quid  est  usura  ec. 


—  149  —  ASHB.   82-83 

Usura  est  quicquid  accedit  sorti  |i  Nono,  videndum  est  de  pena 
usurarli  ec.  non  dimittitur  peccatum  nisi  restituatur  ablatum. 
Finis.  —  Hic  tractatus,  etsi  non  sequatur  ordinem  capitulorum 
secundum  magistrum  Alexandrum  de  Alexandria  ordinis  mi- 
norum  generalem,  taraen  materia  ad  litterani  de  verbo  ad  ver- 
bura  est  sua,  et  sic  prò  magistro  Alexandre  potest  alegari  » 
(ce.  67  —  115). 
in.  Allegazioni  di  passi  del  diritto  canonico  intorno  alle  scomuniche. 
«  Excomunicationum  alia  maior  et  alia  minor:  maior  separai 
ab  omni  comunione  fidelium  j|  et  quod  in  aliis  generalem  aucto- 
ritatem  concedant  absolvendi  »  (ce.  115'  — 127). 

83  (157.  —  89). 
fiegola  e  Indulgenze  dei  frati  minori. 

Membran.,  sec.  XV,  m.  0,156  X  0,116,  di  carte  19,  in  due  quadd., 
di  linee  22  per  pag.  :  le  ce.  18,  19  sono  bianche.  Scrittura  gotica 
diplomatica. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Segnature:  V,  43,  666. 
179  (D).  —  Nell'interno  della  coperta  posteriore  è  scritto  di  mano 
del  sec.  XVII:  «  [Sancjti  Firmi  Verone  ord.  Min.  Con.  ». 

Legatura  in  pelle  scura  macchiata. 

I.  Regola  dei  frati  minori  colla  bolla  di  conferma  di  pp.  Onorio  IH 
del  29  novembre  1223  (Potthast,  n.°  7108).  —  Incipit  Prologus 
in  Regala  fratrura  minorum.  «  Honorius  episcopus  ec.  Solet  an- 
nuere  sedes  apostolica  ||  presentis  scripti  patrocinio  communimus. 
Que  talis  est  ».  —  In  nomine  domini.  Incipit  Regala  (et  vita} 
fratram  minoram.  E  divisa  in  dodici  capitoli.  «  Regula  et  vita 
minorum  fratrum  hec  est,  silicet,  domini  nostri  Yesu  Christi 
sanctum  evangelium  observare  ||  Ad  hec  per  obedienciam  iniungo 
ministris,  ut  petant  a  domino  papa  unum  de  sancte  romane 
ecclesie  gardinalibus  (sic),  qui  sit  gubernator  protector  et  cor- 
rector  istius  fraternitatis,  ut  semper  subditi  et  subiecti  pedibus 
eiusdem  sancte  ecclesie,  stabiles  in  fide  catholica,  paupertatem 
et  humilitatem  et  sanctum  evangelium  domini  nostri  Yesu  Christi, 
quod  fìrmiter  promissimus,  observemus  ».  —  Seguono  le  formule 
jBnali  e  le  date  della  bolla  di  Onorio  :  «  Datum  Laterani,  tercio 
kal.  decembris,  pontifìcatus  nostri  anno  octavo  »  (ce.  1  —  8). 

n.  Indulgenze  e  grazie  pontifìcie  ai  frati  minori. 

1.  Qaeste  sone  (sic)  indalgencie  sotoscrite,  le  quale  anno  concesse 
multissimi  pontifici  a  qaeli  li  quali  visitano  le  chiesie  de  tati  lì 
frati  de  V  ordine  di  sancto  Francesco,  e  sono  traete  fora  di  re- 
gisti papali,  e  sono  le  bole  in  più  lochi.  In  volgare.  «  El  sanctis- 


ASHB.  83-84  —  150  — 

simo  in  Christo  padre  papa  Gregorio  nono,  el  quale  scrisse  in  lo 
chathalo  {sic)  di  sancii  sancto  Francisco  |1  Clemente  pp.  quarto  ee. 
El  privilegio  comenza:  "  Romanus  pontifex  in  specula.  "  Le  bole 
sono  a  Milano  e  a  Perosa  »  (ce.  8  — 13). 

2.  Indalgencia  coram  ymagìne  pietatìs  domini  nostri  Yesu  Christi, 
concessa  da  papa  Gregorio,  colle  conferme  di  Niccolò  V,  Cal- 
listo III,  Pio  II  e  Sisto  IV  (erroneam.  «  secundo  »  nel  cod.),  degli 
anni  1449,  1455,  1462,  1475  (quest'ultima  in  volgare).  «  Bea- 
tissimus  papa  Gregorius  j|  In  summa  sono  de  vera  indulgencia 
24,  7, 12  (milia)  anni  e  23  di,  confessi  e  contriti  »  (ce.  13  — 14). 

Seguono  Oraeiones  deoote  coram  ymagine  pietatìs.  «  0  domine 
Yesu  Christe  adoro  te  in  cruce  ||  deprecor  te  miserere  mei. 
Amen  »  (e.  14  — 14'). 

3.  Iste  sunt  gratie  concesse  a  sanctissimo  domino  papa  Sixto  IV. 
«  Et  primo  ad  petitionem  reo.  p.  Vicarii  generalis.  Primo  quod 
vicarius  generalis  ||  Tercio,  quod  fiat  officium  translationis  sancti 
Bernardi  die  17  maii,  quemadmodum  fit  de  sancto  Antonio  »  (e.  15). 

4.  Ista  sunt  concessa  ab  eodem  domino  sanctissimo  papa  ad  pe- 
ticionem  eommissarii  Carie.  «  Primo  quod  quicumque  catholicus 
episcopus  possit  tenere  ordines  sacros  temporibus  ad  hoc  ab 
ecclesia  deputatos  {sic)  in  locis  nostris  ||  Et  absolvere  eos  ab 
illis  omnibus  a  quibus  possunt  absolvere  subdictos  illius  epi- 
scopi in  cuius  episcopatu  audiunt  confessiones  »  (ce.  15  — 16). 

HI.  Benedictio  planete,  dalmatice,  stolte  et  aliarum  vestium  sacerdo- 
talium  ac  leviticarum.  Ad  henedicendum  omnia  ornamenta  ec- 
clesie seu  vasa  sacrata  (ce.  16'  — 17). 

84  (158.  —  90). 

Regola  di  S.  Agostino.  Costituzioni  e  Bollano 
dell'Ordine  dei  frati  predicatori. 

Cartac,  sec.  XVI,  m.  0,141  X  0,099,  di  carte  185.  Scrittura  mi- 
nuscola italica  di  più  mani. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Segnature:  338. 180  (D).  — 
Nel  retto  della  guardia  anteriore  si  legge:  «  (Iste  liber)  Est  con- 
ventus  S.  Anastasio  de  Verona  ordinis  predicatorum.  Concessus 
michi  fratri  Dominico  de  .  .  .  allinis  (?)  de  Verona  eiusdem  ordinis 
et  filio  eiusdem  conventus  S.  Anastasio,  per  reverendum  patrem 
fr.  Angelum  de  Verona  sacre  theologie  magistrum  et  priorem  be- 
nemerito {sic)  suprascripti  conventus  ». 

Legatura  in  cuoio  con  impressioni  a  secco. 

I.  Regala  beati  Augustini  episcopi.  «  Ante  omnia,  fratres  carissimi, 
diligatur  deus,  deinde  proximus,  quia  ista  precepta  sunt  prin- 
cipaliter  nobis  data.  Haec  igitur  sunt  quae  ut  observetis  pre- 


—    151    —  ASHB.    84 

cipimus  in  monasterio  constituti.  Primum  propter  quod  in  unum 
estis  congregati  []  in  tentationem  non  inducatur.  Amen  ».  (Cfr.  il 
cod.  24,  n.  I)  (ce.  1'  — 7). 

II.  Liber   constitutionum  fratrum    ordinis  predicatorum.   Proemio. 

«  Quoniam  ex  precepto  Regulae  iubemur  habere  cor  unum  j| 
Librum  autem  istum  diligenter  conscripsimus,  in  quo  duas  di- 
stinctiones  annotavimus  »  (ce.  15'  — 16). 

Prima  distinctio,  in  20  capitoli,  preceduta  dall'indice.  —  1.  De 
officio  eeclesiae  [|  20.  De  Apostatis.  «  Audito  primo  signo  sur- 
gant  fratres  |]  Quicumque  litteras  magistri  seu  sigilla  eorumdem 
falsificaverit,  vel  eis  scienter  usus  fuerit,  eandem  incurrat  sen- 
tentiam  ipso  facto»  (ce.  16  —  32'). 

Secunda  distinctio,  in  18  capitoli,  eoli' indice.  —  1.  De  domibus 
concedendis  et  construendis  ||  18.  De  constitutionibiis  Bonifaeii 
papae.  «  Nulla  domus  coneedatur  [j  quo  ad  hoc  ipsis  in  nullo  vo- 
lumus  suffragari  »  (ce.  32'  —  63). 

III.  Commenti  alle  Costituzioni  precedenti. 

1.  «  Quoniam  ex.  Magister  Umbertus.  Constitutiones  nostrae 
extraetae  sunt  a  constitutionibus  premonstracentium  ||  non  super 
ventrem  sed  super  latus.  —  Haec  magister  Umbertus  super 
constitutiones  »  (ce.  7  — 15). 

2.  «  Priores  utantur  dispensationibus.  Magister  Umbertus.  Non 
dicitur  hie,  plus  quam  alii  fratres  [|  De  suffragiis  mortuorum. 
Fratres  nostri  numerum  missarum  non  amittant  vel  admittant, 
Archiepiscopus  Florentinus.  Amittant,  idest  non  dimittant  ec. 
de  non  levando  calicem  in  missa  »  (ce.  63  —  70'). 

IV.  Privilegi,  Grazie  e  Costituzioni  pontificie,  e  altri  documenti,  spet- 

tanti all'ordine  dei  predicatori,  e  in  specie  alla  Congregazione 
di  Lombardia. 

1.  Prioilegium,  quod  dicitur  Maremagnum,  Sixti  pape  IIII,  or- 
dini fratrum  prediccùtorum  concessum  seu  innocatum.  —  Roma, 
31  agosto  1474.  —  «  Regimini  universalis  ecclesie  »  (ce.  71 — 95'). 

2.  Prioilegium  Bonifach  (IX),  quod  ecclesie  et  loca  ordinis  habent 
omnes  ernunitates,  exemptiones,  privilegia  et  indulgentias,  quas 
habent  ecclesie  et  fratres  ordinum  mendicantium.  Originale  est 
in  concentu  Firmano.  —  Roma,  27  aprile  1402.  —  «  Sacre  re- 
ligionis  »  (ce.  96  —  98). 

3.  Prioilegium  Clementis  (IV),  quod  ordo  noster  in  bonis  iem- 
poralibus  succedere  possii  sicut  existentes  in  seculo  :  cuius  origi- 
nale extat  in  conoentu  Brixiensi.  —  Perugia,  12  febbraio  1266.  — 
«  Obtentu  divini  nominis  »  (Potthast,  n.  19542)  (ce.  98  —  99). 

4.  Copia  Bullae  aureae  Martini  pp.  Quinti,  ordini  predicatorum 


AsHB.  84  —  152  — 

concessae.  —  Firenze,  15  luglio  1420.  —  «  Ad  summi  apostolatus 
apicem  »  (ce.  99 — 102). 

5.  Copia  Privìlegii  Pii  2*  cantra  prelatos  ordinum  excomunicantes 
suhditos  suos,  recurrentes  ad  constitutos  extra  suorum  ordinum 
obedientiam,  prò  manutentione  vite  regularis.  —  Mantova,  29  ago- 
sto 1459.  —  «Ad  ea  libenter  intendimus  »  (ce.  102'  — 103'). 

6.  Copia  Bulle  gratiarum  congregatìoni  utriusque  Lombardie  ordi- 
nis  predicatorum  per  S.  D.  Paulum  2"°  concessarum  M.°cccc.°Lxv.° 

—  Roma.  —  «  Ad  fructuosa  opera  »  (ce.  104  — 108). 

7.  Gratie  concesse  a  sanctissimo  domino  nostro  Sixto  papa  4°  fra- 
tribus  congregationis  nostre  vive  vocis  oraculo,  tempore  vica- 
riatus  reverendi  patris  fratris  Georgii  de  Vercellis.  (e.  108). 

8.  Indulgentiae  diversorum  summorum  pontijicum,  quae  dicuntur 
concessae  ordini  predicatorum,  exemplieate  a  copia  que  Rome 
habetur  in  domo  procuratoris  ordinis  in  Minerva  (ce.  108' —  111). 

9.  Forme  dell'elezione  del  priore  nei  conventi  dell'  ordine  dei  pre- 
dicatori. —  Forma  electionis  vel  scrutimi  (ce.  Ili'  — 112').  — 
Forma  petitionis  electi  in  priorem  (ce.  112'  — 113'),  —  Alia 
electionis  forma  (ce.  113'  — 114'),  —  Alia  forma  scrutimi  super 
absolutione  vel  rettentione  prioris  (ce.  114'  — 115).  —  Alia  scru- 
timi forma  (e.  115  — 115'),  —  Alia  forma  electionis  prioris 
post  cassationem  alterius  electionis  (ce.  115'  — 116'). 

10.  Modus  eligendi  priorissam  in  ordine  predicatorum  (ce,  116' -117), 

—  Forma  autem  decreti  scribendi  provinciali  prò  confrmatione 
obtinenda  premisse  priorisse  talis  esse  potest  (ce.  117  — 118'). 

11.  Copia  Literarum  Rj^^  Magistri  ordinis  (fr.  Marcialis  Auri- 
BELLi  DE  Avinione)  circa  ingressum  monasteriorum  nostrorum. 

—  Brescia,  5  agosto  1467.  Alle  prioresse  e  alle  suore  dei  mona- 
steri di  Lombardia.  —  «  Ne  per  absentiam  »  (ce,  118'  — 119'). 

12.  Notizie  di  alcune  concessioni  fatte  da  pp.  Eugenio  IV  ai  con- 
venti e  ai  frati  dell'ordine  nel  1437  (e.  119'). 

13.  Bulla  SiXTi  pp.  mi,  quod  fratres  predicatores  possint  retinere 
possessiones  sibi  legatas  seu  donatas.  —  Roma,  1"  luglio  1475.  — 
«  Considerantes  attentius  »  (ce.  120  — 122'). 

14.  Breve  Sixti  pp.  IIII,  quod  fratres  predicatores  possint  emere 
bona  stabilia  ex  pecuniis  sibi  legatis  seu  donatis.  —  Roma, 
13  aprile  1478.  Fratri  Leonardo  de  Mansuetis  de  Perusio,  ord. 
praed.  generali  magistro.  —  «  Nuper  per  nostras  sub  bulla  plum- 
bea »  (ce,  122'  — 123'). 

15.  Breve  Sixti  pp.  4*,  quod  vicarii  provinciales  a  Magistro  or- 
dinis instituti  remaneant  in  suis  officiis,  eo  cedente  vel  decedente, 
donec  aliter  fuerit  ordinatum  per  Vicarium  ordinis  vel  Gene- 


I 


I 
I 


—  153  —  AsHB.  84 

ralem  subsequentem.  —  Roma,  19  aprile  1478.  Al  suddetto.  — 
«  Fecisti  nobis  exponi  »  (ce.  123'  — 124). 

16.  Brece  Sixti  pp.  4^,  quod  fratres  predicatores  habilitati  ad  be- 
neficia habeant  tantum  vocem  activam  in  dicto  ordine,  et  quam- 
primum  beneficia  ohtinuerint,  etiam  actìoam  amittant.  —  Roma, 
16  marzo  1478.  Al  suddetto.  —  «  Habilitavimus  ad  beneficia  » 
(ce.  124  —  125). 

17.  Bulla  Sixti  pp.  IIII,  in  qua  continetur  quod  fratres  et  sorores 
tercii  ordinis  beati  Franeisei  gaudent  libertatè  et  immunitate 
ecclesiastica.  Idem  est  de  fratribus  et  sororibus  tercii  ordinis 
beati  Dominici,  cum  gaudeant  eisdem  privilegiis,  sicut  patet  in 
Marimagno  et  in  Bulla  aurea  Sixti  pape  4.i  —  Roma,  20  novem- 
bre 1483.  —  «  Sacrosancta  roma(na)  ecclesia  »  (ce.  125 — 127'). 

18.  Prioilegium  Sixti  pp.  4^  quod  dicitur  Bulla  aurea,  ordinibus 
predicatorum  et  minorum  concessum.  —  Roma,  26  luglio  1479.  — 
«  Sacri  predicatorum  et  minorum  fratrum  ordines  »  (ce.  128-138'). 

19.  Breve  Sixti  pp.  4*,  reoocans  restrictionem  per  eum  factam 
circa  absolutionem  fratrum  a  quibusdam  casibus,  prout  patet 
in  Bulla  precedenti.  —  Roma,  16  giugno  1481.  Protri  Saloo 
Cassate  generali  magìstro  ord.  praed.  —  «  Exposuisti  nobis  » 
(ce.  138'  — 139'). 

20.  Transunto  delle  Grazie  concesse  da  diversi  pontefici  «  tam 
scripto  quam  vive  vocis  oraculo  »  all'  ordine  dei  predicatori.  — 
Precede  una  lettera  di  fra  Sebastiano  da  Brescia,  vicario  ge- 
nerale dei  conventi  riformati  di  Lombardia,  a  Salvo  da  Palermo 
ministro  generale  dell'ordine,  scritta  da  S.  Marco  di  Firenze  il 
6  novembre  1481  ;  nella  quale  espone  di  avere  compilato  questo 
transunto  in  seguito  alla  conferma  generale  di  tali  grazie  con- 
cessa da  pp.  Sisto  IV  nel  decorso  giugno.  «  Cum  sit  quod  su- 
periori iunio  »  (e.  140 — 140').  —  He  oero  sunt  gratie  a  diversis 
pontificibus  concesse.  Eugenio  IV  (ce.  140'  — 144).  Niccolò  V 
(ce.  144  —  145).  Pio  II  (e.  145  —  145').  Sisto  IV  (ce.  145'  — 151). 
—  Segue,  con  propria  rubrica,  il  transunto  di  varie  grazie  con- 
cesse da  Innocenzo  Vili  (ce.  151  — 152). 

21.  Brece  Sixti  pp.  4',  quod  conoentus  congregationis  Lombardie 
possint  vendere  seu  commutare  bona  immobilia,  dummodo  pre- 
cium illorum  convertatur  in  emptionem  aliorum  honorum  ìm- 
mobilium  magis  utilium.  —  Roma,  24  giugno  1481.  —  «  Pro 
pastorali  officio»  (ce.  152'  — 153). 

22.  Breve  Sixti  pp.  4*,  quod  oicarii  Hispanie  et  Lombardie  de 
ohseroantia  ac  priores  et  eorum  oices  gerentes  subiecti  dictis 
vicariis  possint  absoloere  et  dispensare  cum  fratribus,  sicut  alias 


AsHB.  84  —  154  — 

per  Maremagnum  facere  poterant.  —  Roma,  28  marzo  1481.  — 
«  Quoniam  omnes  ordìnis  vestri  »  (ce.  153'  — 154). 

23.  Breve  Sixti  4*,  quod  Vìcarius  congregationìs  Lombardie  possit 
durare  ultra  hìennium  de  consensu  maioris  partis  priorum  qui 
erunt  in  capitulo,  quando  accideret  quod  Vicarius  decederet  ante 
completum  biennium,  et  electio  alterius  fieret  medio  tempore.  — 
Roma,  24  giugno  1481.  Generali  Vicario  congregationis  Lom- 
bardie de  obseroantia  ord.  predicator.  —  «  Cum  in  privilegiis  » 
(ce.  154  —  155). 

24.  Breve  Innocenth  Vili,  quod  fratres  possint  ministrare  sacra- 
menta confessionis,  eucharistie,  etiam  in  Paschate,  et  extreme 
unctionis,  et  in  cimeteriis  suis  eorum  cadavera  sepelire,  personis 
cum  eis  et  sororibus  comm.orantibus,  dummodo  operas  diurnas 
non  exerceant.  —  Roma,  23  ottobre  1487.  Vicario  generali  et 
fratribus  congregationis  Lombardie  ord.  praed.  —  «  Exponi  nobis 
fecistis  »  (ce.  155'  — 156'). 

25.  Transunto  di  concessioni,  fatte  da  pp.  Alessandro  VI  alla  Con- 
gregazione di  Lombardia,  a  petizione  del  cardinale  napoletano 
Oliviero  (Caraffa)  protettore  dell'ordine  (ce.  156'  — 157'). 

26.  Breve  Alexandri  pp.  VI,  in  quo  concedit  multa  privilegia  con- 
gregationi  Lombardie,  videlicet  quod  Generalis  ordinis  non  possit 
instituere  nec  absoloere  priores,  et  similiter  inquisitores,  nec  vi- 
sitare conventus  congregationis,  nisi  de  consensu  Vicarii  et  decem 
priorum,  et  multa  alia  privilegia.  —  Roma,  23  gennaio  1494.  Vi- 
cario generali  et  fratribus  congregationis  Lombardie  ord.  pred. 
regularis  observantie  nuncupatorum.  —  «  Inducimur  ex  commissi 
nobis  desuper  pastoralis  officii  debito»  (ce.  157'  — 161'). 

27.  Breve  Alexandri  pp.  VI,  in  quo  continetur  quod  licentie  con- 
cesse fratribus  congregationis,  de  eligendis  confessoribus  qui 
eos  absolvant  a  reservatis,  non  tenent  nisi  interveniat  consensus 
Vicarii  generalis  aut  presidentium  conventuum.  Et  similiter  de 
retinendis  pecuniis.  Item,  quod  mortuo  Vicario  generali,  prior 
Bononiensis  suppleat  vices  eius.  —  Roma,  28  settembre  1495. 
Vicario  generali  Lombardie  ord.  praed.  —  «  Exponi  nobis  nuper 
fecisti  »  (ce.  162  — 164). 

28.  Breve  Alexandri  pp.  VI,  quod  fratres  et  sorores  tertii  ordinis 
possint  in  die  Pasce  et  aliis  diebus  infra  annum  recipere  eu- 
charistiam  et  omnia  sacramenta  in  articulo  mortis  absque  alia 
licentia  parochialis.  —  Roma,  30  settembre  1495.  —  «  Consi- 
derantes  uberes  fructus  »  (ce.  164  — 165). 

29.  Breve  Alexandri  pp.  VI,  quod,  mortuo  vel  amoto  Vicario  infra 
biennium,  non  possit  eligi  Vicarius  superioris  biennii  Vicarius, 


—  155  —  AsHB.  84-85 

nisì  completo  integro  biennio  post  oieariatum  suum,  et  quod 
viees  gerens  Vicarii  possit  ahsoloere  priores  de  Consilio  diffi- 
nitorum,  si  capitulum  congregationis  contigerit  celebravi.  — 
Roma,  5  aprile  1497.  Vicario  generali  et  fratribus  congrega- 
tionis Lombardie  ord.  praed.  —  «  Dudum  fé.  re.  Paulus  pp.  ij  » 
(ce.  165'  — 167'). 

30.  Bolla  di  pp.  Niccolò  V,  per  la  quale  revoca  alcuni  privilegi 
e  concessioni  pontificie,  dannose  all'ordine  dei  frati  predica- 
tori. —  Roma,  9  aprile  1444.  —  «  Dum  ad  vitam  laudabilem  » 
(ce.  168  —  175'). 

31.  Breoe  Martini  pp.  V,  in  quo  concedit  generali  et  provintia- 
libus  Seroorum  beate  Marie  licentiam  acceptandi  nova  loca  ad 
habitandum  etc.  Quod  prioilegium  censetur  esse  concessum  fra- 
tribus predicatoribus  et  minoribus,  cum  habeant  omnia  privi- 
legia Mèndicantium.  —  Roma,  21  giugno  1423.  —  «  Vestris  in 
hac  parte  supplicationibus  »  (ce.  175'  — 176'). 

32.  Breve  Alexandri  pp.  VI,  in  quo  coniinetur  quod  Generalis  Ma- 
gister  ordinis  predicatorum  non  possit  aliquem  inquisitorem 
instituere  in  conventibus  congregationis  Lombardie,  nisi  illum 
quem  Vicarius  congregationis  de  Consilio  discretorum  patrum 
elegerit  seu  postulaoerit  :  nec  absolvere  nisi  de  suo  consensu.  — 
Roma,  18  febbraio  1500.  Vicario,  generali  congregationis  Lom- 
bardie. —  «Dudum  per  alias  nostras  »  (ce.  176'  — 178'). 

33.  Bolla  di  pp.  Giulio  II,  che  regola  la  durata  degli  uffici  nell'or- 
dine dei  Predicatori  e  i  termini  del  divieto  temporaneo  degli 
uscenti  d'ufficio.  —  Roma,  27  luglio  1504.  —  «  Sub  religionis 
iugo»  (ce.  179  —  185). 

34.  Gratie  quas  concessit  D.  Leo  pp.  X  congregationi  nostre  vive 
vocis  oraculo,  supplicante  magistro  Georgia  de  Casali  vicario 
generali  die  30  martii  1513  (e.  185'). 

85  (159.  —  91). 

Costituzioni,  decreti  e  altri  opuscoli  riguardanti 
la  Compagnia  di  Gesù. 

Cartac,  sec.  XVII,  m.  0,151  X  Ofì^l,  di  carte  138.  Sono  bianche 
le  ce.  12,  16,  28,  33,  34,  52,  &è,  84,  114,  118,  134—138.  Scrittura  di 
due  mani  contemporanee. 

Provenienza  G-ianfilippi,  già  Saibante.  Segnature:  705 '^'^  181  (D). 

Legatura  in  pergamena  su  cartone. 

(Titolo  nel  dorso  del  codice,  riscritto  :  Constitutiones,  Decreta 

Societate  lesu.  Sec.  xvi  et  xvii.  Pars  II.) 
I.  Constitutionum  Methodus  (ce.  1  —  2). 


ASHB.  85  —  156  — 

II.  Epistola  del  P.  Pietro  Ribadinegra.  Fuit  impressa,  quasi  praeam- 
bula  ante  Constitutiones  anno  1559.  «  En  vobis  tandem  > 
(ce.  3  —  10'). 

ni.  Aggiunte  alle  Costituzioni,  proposte  nella  Congregazione  gene- 
rale dell'  8  settembre  1558  dal  cardinale  Napoletano  in  nome 
di  pp.  Paolo  IV:  leggonsi  in  Libro  Constitutionum  Societatis 
lesa,  impresso  in  Collegio  Romano  anno  1558,  quae  fuit  prima 
impressio  (e.  11  — 11'). 

IV.  Quod  Declarationes  Constitutionum  editae  fuerint  a  sancto  patre 

nostro  Ignatio.  Lettera  del  P.  Claudio  Acqua  viva,  proposito  ge- 
nerale. —  Roma,  1  gennaio  1588.  —  «  Quoniam  a  nonnullis  » 
(ce.  13-14'). 

V.  De  vi  quam  habent  scripta  P.  Hieronymi  Natalis  (e.  15  — 15').  — 

Ex  Scholiis  P.  Hieronymi  Natalis  (ce.  17  —  20'). 

VI.  Dubium  de  hoinicidio  casuali  (ce.   21  —  22).  —  Postulatum  de 

impedimento  homicidii  casualis,  datum  Congregationi  xi*  gene- 
rali (e.  22  —  22').  —  Epistola  encycUca  P.  Ioannis  Pauli  Oli- 
VAE,  vicarii  generalis  Societatis  super  homicidio  casuali.  Roma, 

25  marzo  1662.  «Rogata  est  Congregatio  »  (ce.  23  —  24'). 

VII.  Nihil  de   dispensatione  in   impedimento    originis   decernendum 

(ce.  25  —  27'). 
Vili.  Quid  decreoerint  S.  P.  N.  Ignatius  et  Congregationes  generales 
circa  mensam  prioatam  superiorum  (ce.  29  —  30'). 

IX.  Pauli  Quinti.  Absolutio  a  duobus  votis  simplicibus  professorum 

reseroatur  Papae.  —  Roma,  31  gennaio  1618.  —  «  Ex  incum- 
benti  nobis  »  (ce.  31  —  32'). 

X.  Urbani  Octavi    Constitutio   de  dignitatibus  non  acceptandis.  — 

Roma,  25  gennaio  1632.  —  «  Vota  que  Deo  fiunt  »  (ce.  35  —  38). 

XI.  Breve  di  pp.  Urbano  Vili,  che,  a  conferma  e  dichiarazione  di 

precedenti  costituzioni,  commette  al  Maestro  dei  novizi  la  cura 
di  ricevere  egli  solo  le  confessioni  dei  novizi  stessi,  salvo  la 
facoltà  nei  Superiori  di  deputare  a  quelli  una  sola  volta  all'  anno 
altri  confessori.  —  Roma,  31  agosto  1633.  —  «  Exponi  nobis 
nuper  fecit  dilectus  filius  Mutius  Vitellescus  S.  I.  praep.  gen.  » 
(ce.  39  —  42). 

XII.  Breoe  pontificium  (Innocenti!  pp.  X)  de  capitis  tegumento  fratrum 

coadiutorum  S.  I.  —  Roma,  16  maggio  1647.  —  «  Universalis 
ecclesiae  regimini  »  (ce.  43  —  48'). 

XIII.  Lettera  circolare  del  m.  r.  P.  Vincenzio  Carrara  preposito 
generale  al  P.  Ignatio  Gargano  prooinciale.  Sopra  lo  stesso  ar- 
gomento del  divieto  delle  berrette  ai  fratelli  coadiutori.  —  Roma, 

26  maggio  1647.  —  «Ho  giudicato  spediente  »  (ce.  49  —  51'). 


—  157  —  AsHB.  85 

XIV.  Notata  P.  Martini  De  Esparsa  S.  I.  super  electione  Vicarii  in 
Societate  lesu  (ce.  53  —  56). 

XV.  Decreta  S.  Visitatìonìs  Apostolicae  edita  prò  Ecclesia  Sancii 
Ignatii  et  Collegio  Romano.  7  ottobre  1660  (ce.  57  —  60).  — 
Pro  Domo  prohationis  S,  Andree  S.  I.  11  novembre  1660 
(ce.  61  —  62'). 

XVI.  De  triennio  Superioribus  Societatis  praefixo,  iuxta  breve  Inno- 
centii  Decimi.  Capitoli  quattro  (ce.  63  —  67'). 

XVII.  Exempla,  de  non  exclusis  ex  loco  Congregationis  generalis 
Assistentibus  et  aliis,  quando  de  illorum  privilegiis  vel  personis 
actum  est,  collecta  occasione  trium  Assistentium  Italiae,  Galliae 
et  Lusitaniae,  qui  e  Congregationis  loco  exierunt,  cum  ageretur 
in  Congregatione  xi:  "  An  Assistentes  non  absoluto  novennio  in 
eo  mutare  deberent  ec.  "  (ce,  69  —  76). 

XVIII.  Epistola  P.  Nicolai  Bobadillae  ad  Paires  Congregationis  Pro- 
curatorum  romanae.  —  Roma,  18  novembre  1587,  "  ex  lecto  in- 
firmus.  "  —  «  Gratias  ago  Deo  meo  »  (ce.  77  —  80). 

XIX.  Copia  del  Memoriale  dato  alla  Santità  di  Innocenzo  X  dal 
p.  Melchiorre  Incofer.  «  Puneta  omnia  a  V.  S.  preposita  sunt 
optima  »  (ce.  81  —  83'). 

XX.  Copia  d'una  Lettera  circolare  alli  Sig.'^^  Cardinali,  stampata 
in  Parigi  a  di  4  di  Decembre  (1660)  sotto  finto  nome  di  Lu- 
cilio Vannini  contro  li  Superiori  della  Compagnia  di  Giesù. 
«Se  l'È.  V.  sapesse  >  (e.  85  —  85').  —  Copia  di  undici  Arti- 
coli contro  la  Compagnia,  stam.pati,  in  Parigi  «*  4  di  Decem- 
bre 1660  sotto  finto  nome  di  Teofilo  Aliteo.  «  1."  Dignetur  sua 
sanctitas  facere  »  (ec.  85'  —  89').  —  Observationes  manuscriptae 
r.  P.  Natanaelis  Sotuelli  secretarli  S.  I.  contro  i  due  prece- 
denti opuscoli.  «  Auctor  Epistolae  ||  bonas  horas  conterere  » 
(ce.  90  —  94'). 

XXI.  Risposta  del  Re  di  Francia  al  Memoriale  dei  Padri  Gesuiti.  — 
Altro  titolo  :  Risposta  del  Re  di  Francia  ad  una  supplica  fattali 
dal  P.  Provinciale  di  Francia  dopo  fatta  la  Congregazione  pro- 
vinciale. —  «  Mi  fu  gratissima  la  supplica  che  quattro  anni  sono 
mi  presentaste  a  Metz  ||  Io  in  quanto  a  me  vi  stimare  sempre, 
e  vi  terrò  cari  come  la  pupilla  degli  occhi  miei.  Pregate  per  me  » 
(ec.  95  —  100). 

XXII.  Narratio  de  procurata  apud pontificem  Clementem  8  profectione 
P.  Claudii  Aquavivae  in  Hispaniam.  Excerpta  ex  tom.  mss.  cui 
titulus  est  "  Historia  Controversiarum  quae  inter  quosdam  e 
sacro  praedicatorum  Ordine  et  Societatem  lesu  agitatae  sunt  ab 
anno  1558  ad  1612,  sex  libris  explieata  a  P.  Petro  Possino 


ASHB.  85-86  —  158  — 

ex  eadem  Societate  "  (ce.  101 — 113).  —  Copia  dello  stizzo  ori- 
ginale del  viglietto  scritto  di  mano  propria  dal  P.  Claudio  Aqua- 
vivA  a  pp.  Clemente  8  sopra  all'  andare  alla  visita  di  Spagna 
(ce.  115  — 116').  —  Copia  del  viglietto  scritto  al  Cardinal  Ba- 
ronio  dal  P.  Cl.  A.  di  mano  propria  intorno  al  negotio  della  sua 
andata  a  Spagna  (e.  117  —  117').  —  Copia  deW Instruttione  di 
quelo  che  devono  scrivere  i  PP.  Assistenti  alle  loro  Provincie, 
per  impedire  l'andata  di  N.°  Padre  alla  visita  delle  Provincie 
di  Spagna  (ce.  119  — 121').  —  Copia  del  parere  dei  PP.  Paolo 
Gomitolo  e  Gio.  Francesco  Cozzarelli  intorno  all'andare  del 
P.  Generale  Claudio  in  Spagna  (ce.  122  — 123).  —  Copia  dello 
stizzo  di  mano  propria  del  P.  Cl.  A.  scritto  a  pp.  Clemente  8 
sopra  la  sua  andata  alla  visita  di  Spagna  (ce.  123'  — 126).  — 
Monita  Patrum  Assistentium  tradita  R.  P.  N.  Cl.  A.  Praeposito 
Generali  S.  I.  prò  illius  valetudine  conservanda  (ce.  127 — 128'). 
—  Monita  consimilia  praecedentibus  tradita  R.  P.  N.  CL  A. 
a  PP.  Provincialibus  qui  interfuere  v.*  Congregationi  generali 
prò  illius  valetudine  tuenda  (ce.  129  — 130'). 
XXIII.  Cur  R.  P.  N.  Claudius  Aquaviva  scripserit  celehrem  illam 
sapientissimamque  encyclicam  epistolam,  cui  titulus  "  Qui  sit 
orationis  et  poenitentiarum  usus  in  Societate  iuxta  nostrum  in- 
stitutum.  "  Estr.  dalla  «  P.*  V."  Histor.,  lib.  4,  n.°  14  et  sequen- 
tibusy>  (ce.  131  —  133'). 

86  (160.  —  92). 
Frate  David  d'Augusta,  Libri  quattro. 

Membran.,  sec.  XV,  m,  0,155X0)113,  di  carte  97;  mutilo  tra 
le  ce.  74  —  75  e  90  —  91.  È  tagliato  il  raarg.  infer.  delle  ce.  1,  2,  96  j 
e  nel  tergo  di  quest'  ultima  appariscono  sulla  linea  del  taglio  tracce 
di  lettere,  forse  d'una  sottoscrizione  o  d'un' indicazione  di  possesso. 
È  mutila  anche  la  e.  97.  Scrittura  simile  a  quella  del  cod.  73. 

Provenienza  Gianfilippi. 

Legatura  in  cuoio  con  impressioni  a  secco. 

I.  Incipit  formula  quedam  in  regulari  observantia  servanda,  edita 
per  fratem  David  ordinis  minorum  ad  laudem  dei  et  fratrum. 
«  Omnia  honeste  et  secundum  ordinem  fiant  in  vobis,  alt  Apo- 
stolus,  L  Cor.  14.  —  Tu  fili  karissime,  cum  signum  pulsationis 
campane  ||  Ac  super  omnia  dei  et  beatissime  matris  eius  reve- 
rentiam  et  amorem,  ae  in  omni  opere  bono  perseverantiam  et 
continuationem,  meique  multam  recomandationem.  Deo  semper 
gratias.  Amen  »  (ce.  1  — 16').  —  «  Iste  sunt  virtutes  approbate 


—  159  —  AsHB.  86-87 

iuvenum  ||  ut  sic  inimicus  semper  te  inveniat  ocupatum  (sie). 
Deo  gratias.  Amen  »  (e.  16'). 

II,  Prologus  secundi  libri  fratrìs  David.  «  Collationes  nostras,  quas 

prò  exortatione  ad  novicios  nostros  ||  intenderim  inchoare  » 
(e.  17).  —  Incipit  secundus  Liber  fratris  David,  de  ìnterìoris 
hominis  reformatione.  «  In  priori  formula  noviciorum,  quam 
quibusdam  iloviciis  nostris  scripsi  de  exteriori  hominis  compo- 
sitione  II  Quando  istas  manus  ellevamus  ad  deum,  hostis  suc- 
cumbit;  quando  vero  ad  terrena  eas  remittimus,  hostis  robo- 
ratur.  —  Explicit  liber  secundus  fratris  David  »  (ce.  17 — 42'). 

III.  IV.  Incipit  Liber  tertius  fratris  David,  de  septem  profectibus  vi'r- 

iutum.  Com.  :  «  Profectus  religiosi  septem  processibus  distin- 
guitur,  sed  non  ab  omnibus  attingatur  ».  —  A  e.  74',  per  mu- 
tilazione del  cod.,  rimane  interrotto  il  cap.  Quod  sobrietas  in 
tribus  consistit  alle  parole  :  «  Ita  castigatione  emendemus  ».  La 
e.  75  com.:  «*tatur.  Garrulitas  affabilitas  dicitur  ec.  »;  e  viene 
poi  il  cap.  De  castitate.  —  A  e.  77  comincia,  bensì  senz' alcuna 
distinzione  speciale,  una  serie  di  capitoli  suU'  Orazione,  il  primo 
dei  quali  è  Quomodo  sii  vacandum  deo,  che  comincia  :  «  Se- 
quitur  ergo:  "  Vacate  et  videte  "  ec.  Vacatio  notat  quietem.  > 
(Cfr.  Waddingus,  Scriptor.  ord.  minor.,  99).  —  A  e.  90',  altra 
mutilazione.  Rimane  interrotto  il  cap.  Ebrìetas  spiritus  quid  sii 
alle  parole  :  «  Cor  namque  divini  amoris  [gaudio]  ».  La  e.  91 
com.:  «  erubesce  apud  te  ec.  »,  e  viene  poi  il  cap.  Quod  non 
curiose  scrutemur  vel  temere  iudicemus  facta  aliorum.  —  L'ul- 
timo cap.  è  De  oratione.  Fin.  «  et  deum  semper  in  mente  me- 
ditando vel  cogitando  portare.  —  Explicit  LVier  quartus  David  » 
(ce.  43  —  94').  —  Seguono,  della  stessa  mano,  Scala  spiritualis 
ascensus;  e  Quomodo  sid  obediendum  (e.  94'). 
A  e.  95'  —  96',  Estratti  d'altra  mano. 

87  (161.  —  93). 

Antonino  Diana,  De  illicita  examinatione  et  retentione 
bullarum  apostolicarum.  De  cappelli©  Cardinalium, 

Cartac,  sec.  XVIII,  m.  0,224X0,164,  di  carte  114:  sono  bianche 
le  ce.  92  —  96. 

Provenienza  Gianfìlippi,  già  Saibante.  Segnature:  339.  183  (D). 
Legatura  in  pergamena  su  cartone. 

I.  De  illicita  examinatione  et  retentione  bullarum  apostolicarum. 
Traetatus  apologeticus  Patris  Antonini  Dianae  Panormiiani 
Clerici  Regularis.  «  An  licitum  sit  usus  minime  litieras  aposto- 


ASHB.  87-88  _  160  — 

licas  mandari  executioni,  nisi  prìus  fuerint  per  Regium  Ma- 
gistratum  examinatae,  et  prò  sententia  affirmativa  plures  ex 
Salgado  adducuniur  rationes.  Resol.  i.  Tertio  calamum  sumo  || 
Responsio  ad  ix  argumentum,  in  qua  explieantur  Doctores  prò 
sententia  Salgadi  adducti,  et  explieantur  etiam  aliqua  loca  An- 
gelici Doctoris,  Concila  Calcedonensis.  Resol.  xix.  Et  tandem  ad 
nonun»  argumentum  ec.  et  ita  ego  olim  vocavi  in  par.  5.  tract. 
primo,  resol.  14  »  (ce.  1  —  91  :  ved.  anche  il  carticino  a  e.  114). 
II.  Traetatus  brecis  de  Cappellis  seu  Oratorijs  Eminentissirnorum 
Cardinalium.  «  Suppono  primo  eminentissimos  Cardinales  gau- 
dere  pluribus  privilegiis  ||  sic  etiam  dicendum  est  de  consuetudine 
Cardinalium  non  celebrandi  in  sabbatho  sancto  »  (ce.  97  — 114). 


88  (162.  —  94). 
Privilegi  del  Monastero  di  San  Zeno  Maggiore  di  Terona. 

Cartac,  sec.  XVI,  m.  0,207X0,156,  di  carte  104,  delle  quali 
sono  bianche  le  ce.  83  — 104;  precedute  da  4  carte  non  numerate, 
le  ultime  due  delle  quali  contengono  un  indice.  La  scrittura  è  tutta 
di  una  mano,  regolare  e  uniforme  sino  a  tutto  il  penultimo  docu- 
mento (an.  1533,  a  e.  82);  mentre  l'ultimo  (an.  1556,  a  e.  82')  è 
aggiunto  d'altra  mano:  possiamo  perciò  stabilire  la  scrittura  del 
codice  tra  il  1533  e  il  1556. 

Provenienza  Gianfilippi,  già  Saibante.  Segnature  :  432.  184  (D). 
Lo  cita  mons.  G.  B.  C.  Giullari,  in  Archivio  Veneto,  vii,  162,  col 
num.  392.  —  Nella  prima  delle  quattro  carte  iniziali  non  numerate 
si  legge  :  «  Al  mag.  Alisandro  Canobio.  Caterina  Canobio.  Violante 
Canobio  ».  (Per  Alessandro  Canobbio,  scrittore  veneto  del  sec.  XVI, 
cfr.  Archivio  Veneto,  vii,  162).  Nella  terza:  «  Polycarpi  Palermi  I. 
V.  D.  »,  poi  un'altra  nota  cancellata,  dove  ci  pare  di  potere  distin- 
guere l'anno  1660. 

Legatura  in  assi  con  fermagli  di  cuoio  e  ottone. 

I.  Privilegi  e  documenti  in  favore  del  Monastero  di  San  Zeno  Mag- 
giore di  Verona,  dall' 853  al  1475,  esemplati  da  un  libro  scritto  dal 
notare  veronese  Francesco  del  fu  Tommaso  Discepolo, 
cancelliere  di  Jacopo  Suriano  abate  di  S.  Zeno,  e  autenticato 
nel  detto  anno  1475. 

(Li  disponiamo  per  ordine  cronologico.  I  titoli  o  porzioni  di 
titoli,  che  chiudiamo  fra  parentesi,  sono  ricavati  dai  margini  o 
dal  contesto). 
1.  —  860  vel  circa  {l.  853),  agosto  24.  Curte  Auriola.  —  Ludo- 
vico II  imperatore,  figliuolo  di  Lotario  imperatore.  «  Cum  peti- 
tionibus.  »  «  Dructemirus  archicanc.  recogn.  »  (ce.  5  —  6'). 

(Cfr.  Miihlbacher,  Regesta  KaroL,  n.  1161,  colla  data  24  ago- 
sto 853). 

J 


MINISTERO  DELLA  PUBBLICA  ISTRUZIONE 


APPENDICE  AL  BOLLETTINO  UFFICIALE 


VOLUMI    STAMPATI 

1.  Elenco  delle  pubblicazioni  iperiocliche  ricevute  dalle  Biblioteche  pub- 

bliche governative  d'Italia  nel  1884.  Pag.  xxii-316.  Prezzo:  L.  2. 

2.  Catalogo  dei  Manoscritti  Foscoliani  (già  proprietà  Martelli)  della  Bi- 

blioteca Nazionale  di  Firenze.  Pag.  xii-68.  Prezzo:  L.  1. 

3.  Indice  Geograiico-Analitico  dei  disegni  di  architettura  civile  e  militare 

esistenti  nella  R.  Galleria  degli  Uffizi  di  Firenze.  Pag.  XLViii-232. 
Prezzo:  L.  3. 

4.  I  Manoscritti  della  R.  Biblioteca  Nazionale  Centrale  di  Firenze. 

Codici  Palatini.  Voi.  I,  Fascicoli  1,  2,  3,  4,  5,  6  e  7.  Prezzo:  L.  1  il 
fascicolo. 

5.  Inventario  dei  Manoscritti  Italiani  delle  Biblioteche  di  Francia. 

Voi.  I.  Manoscritti  italiani  della  Biblioteca  Nazionale  di  Parigi. 
Pag.  CLXXXii-256.  Prezzo:  L.  3. 

Voi.  II.  Appendice  all'Inventario  dei  Manoscritti  Italiani  della 
Biblioteca  Nazionale  di  Parigi.  Pag.  viii-664.  Prezzo:  L.  4. 

().  Indice  dei  Giornali  politici  e  d' altri  che  trattano  di  cose  locali  rice- 
vuti dalla  Biblioteca  Nazionale  Centrale  di  Firenze.  —  1°  luglio 
1885-30  giugno  1886.  Pag.  viii-84.  Prezzo:  L.  1. 

7.  I  Manoscritti  della  R.  Biblioteca  Nazionale  Centrale  di  Firenze. 

Codici  Panciatichiani.  Voi.  I,  Fascicolo  1.  Prezzo  :  L.  1  il  fascicolo. 

8.  I  Codici  Ashburnhamiani,  illustrati  per  cura  del  Prof.  Cesare  Paoli. 

Voi.  I,  Fascicolo  1  e  2.  Prezzo  :  L.  1  il  fascicolo. 


DI    PKOSSIMA   PUBBLICAZIONE 


Indice  del  Mare  Magnum  di  Francesco  Marucelli,  per  cura  del  Professore 
Cav.  Guido  Biagi;  un  volume  di  oltre  300  pagine. 

Manoscritti  di  Filippo  Bacini,  per  cura  del  D.''  Aurelio  Bianchi:  un  volume 
di  circa  150  pagine. 

Inventario  dei  Manoscritti  Italiani  delle  Biblioteche  di  Francia.  Voi.  IH. 


Questa  nuova  serie  di  appendici  non  è  compresa  nella  distribuzione  consueta  del 
Bollettino  Ufficiale.  Chi  desiderasse  acquistarle  dovrà  rivolgersi  al  Ministero  del- 
l'Istruzione, o  ai  principali  librai  del  Regno,  pagando  il  prezzo  che  per  ciascun 
volume  è  assegnato.